Psychologie van de angst en de financiƫle crisis
Het was geen leuke zomer voor wie kranten las. Wat tot dan grotendeels op de econmiepagina’s stond, werd voorpaginanieuws. Steeds meer bloed spatte er van de titels, met termen als angst, paniek, bloedbad, ongekende crash…. Aanvankelijk geen reden tot paniek dacht ik, want in als je de meer gematigde specialisten las, wat het allemaal gebaseerd op fictie. De onderliggende economische realiteit was immer grotendeels in orde. De helse dalingen van de beurzen en de speculatie tegen de monetaire zwakke was grotendeels gebaseerd op speculatie en angst. Maar het werd steeds erger. En op den duur werd het ook waarheid: de eurocrisis, een bank failliet, grote onzekerheid en dagelijks wel een of ander financieel bloedbad. Iedereen is bang om verlies te maken en daarom gooit men massaal de obligaties van de zwakke landen op de markt die daardoor nog zwakker worden en ook reëel in een crisis terecht komen. Niemand is nog veilig. Als psycholoog doet je dat nadenken.

Uiteraard zijn er voor de financiële crisis een aantal onderliggend factoren: een wat slabakkende economie en hoge staatsschulden. Maar het is niet ondenkbaar dat die factoren niet noodzakelijk tot een crisis van deze omvang hadden moeten leiden. De crisis is groter is geworden en dreigt uit de hand lopen door een aantal vermijdbare psychologische mechanismen. Je zou kunnen spreken van angstinductie die tot panisch en onredelijk gedrag gaan leiden dat zichzelf voortdurend versterkt. Paniekerige krantenkoppen, overreagerende beurzen, economen met doemscenario’s: het doet niet enkel angst ontstaan maar vergroot die en heeft als pervers effect dat wat men vreest ook effectief gaat gebeuren. Een perfect voorbeeld van de vicieuze cirkel. Je vraagt je af waarom niet meer psychologen opstaan om de journalisten, de ratingbureau’s en de traders te bezweren hiermee op te houden…ze worden immers zelf het slachtoffer van de angst.
De psychologie van de angst leert ons dat niets zo besmettelijk is als angst. In dit geval gaat het om zeer substantiele dingen: de angst voor een wereldwijde instorting van het financieel systeem, het verlies van de eigen spaargelden en dus de armoede wordt niet alleen opgeroepen, maar voortdurend in stand gehouden en er worden apocalyptische scenario’s geschilderd die die angst nog vergroten. Het gaat om een bedreiging van het verlies van wat wij zeker in het westen als een ‘normale’ basis zijn gaan beschouwen: dat je geen honger hebt, een dak boven je hoofd, inkomen en liefst nog heel veel daarbij. Dat komt des te harder aan omdat wij in een maatschappij leven die minstens de illusie wekt(e) dat alles controleerbaar is en wij ons leven in handen kunnen nemen. Tegelijk merken we dat de globalisering de zaken onoverzichtelijk en oncontroleerbaar maakt. Het is te complex voor de menselijke psyche. Op dat moment ervaren we aan de lijve hoe emoties en rationaliteit met elkaar verbonden zijn.
Angstprikkel
Angst is een van de meest essentiële emoties. We hebben ze nodig voor onze eigen veiligheid. Zoals alle emoties wordt ze veroorzaakt door een externe prikkel. Alles hangt dan af van de betekenis die ik aan de angstprikkel kan geven. Stel: er springt plots een hond op je af. Je bent even verlamd van angst en dan ga je de situatie interpreteren: is de eigenaar erbij, kan ik de hond vermijden, hoe gedraag ik me… en stel: de eigenaar roept de hond terug, er gebeurt verder niks. Je ‘plaatst’ de emotie en de volgende keer zal je wat beter rondkijken, maar er is geen blijvende schade. Met andere woorden: de invloed die de angst op je heeft, hangt af van de mogelijkheden die je hebt om de situatie te plaatsen en te overwinnen zonder al te veel schade. Daar komt bij dat sommige mensen van nature angstiger zijn dan anderen, of door stressvolle gebeurtenissen in hun leven angstiger zijn geworden. Voor dergelijke ‘state anxiety’ types is de manier waarop de crisis in de media wordt uitgeschreeuwd schadelijk. Maar ook voor minder angstige types is deze paniekstemming ongezond.
In tegenstelling tot ons voorbeeld van de hond, is de financiële crisis een oncontroleerbaar gegeven voor het individu. Anonieme machten lijken het te sturen. Als we geen controle hebben tast angst al onze functies aan. De ‘uitvinder’ van de stresstheorie, de Amerikaanse psychiater Richard Lazarus zegt dat er verschillende lagen van ‘appraisal’ - inschatting - van de emotie en toont aan hoe langdurige angst zonder efficiënte appraisal zelfs tot genetische veranderingen kan leiden. Een angstig mens, verliest zijn daadkracht. Kinderen die veel angst hebben gekend, zijn geremd in hun ontwikkeling en creativiteit. Angst verlamt en maakt egocentrisch. Dat merk je in de reactie van politici en beleggers. Angst maakt ook je perceptie heel selectief. Dat verklaar waarom pogingen om het tij te keren, altijd als ‘te weinig’ worden ervaren en men enkel focust op dat te weinig. Angstige mensen kunnen slechts tijdelijk worden gerustgesteld, daarna duikt de angst weer op, soms nog heviger. We komen collectief terecht in een angstneurose, zelf psychose, met selectieve waarneming, verlamming, paniekreacties, vermindering van de cognitieve functies, depressie. Maar er is nog een gevaar: angst verlamt niet alleen, het kan ook leiden tot woede en agressie. De machteloze woede tegen de speculatie en de rating, brengt mensen tot redeloze agressie, waarbij men wild om zich heen slaat en mensen die er niets mee te maken hebben aanvalt zoals onlangs in Londen. Tegelijk slaagt men er niet in een alternatief te formuleren. Dat is ook het verwijt dat men de Occupy-beweging en de Indignado’s maakt: ze bieden niet echt een alternatief en vervallen soms in anarchie.
Psychologen op de beursvloer?
Als het waar is dat de crisis voor een groot deel door angst (en dus door psychyologische) factoren is veroorzaakt of minstens zwaar in de hand gewerkt, dan is er voor de psychologie een wezenlijke rol weggelegd in de economie en op breder vlak in de manier waarop een maatschappij zichzelf ervaart. Die lijkt ze tot nu toe niet echt op te nemen. We behandelen vooral de slachtoffers van dit proces, terwijl we het proces zelf niet voldoende deconstrueren en verhelderen. En dat proces is dat de financiële crisis ons overlevert aan de angst omdat we geen afstand meer kunnen nemen van de ‘wetten’ van de beurs, de financiële wereld, de globalisering... Het lijken anonieme mechanismen geworden, die we niet meer kunnen sturen. Die een soort van ‘lot’ zijn, volkomen gedetermineerd en onbediscussieerd. Mensen die het gevoel hebben passief overgeleverd te zijn aan die mechanismen, verliezen de ‘zin’ en dan komen angst, woede en depressie in de plaats. Sociaal psycholoog Roy Baumeister noemt het controlegevoel (efficacy) - dat je iets kan beïnvloeden door er mee om te gaan - wezenlijk voor de beheersing van angst. Samen het gevoel dat iets een waarde heeft en een doel, en dat je daarin je eigen waarde kan ervaren, vormt deze efficacy volgens hem een wezenlijke voorwaarde tot zingeving. Mensen moeten het gevoel hebben dat ze een actieve rol kunnen spelen in de gebeurtenissen en dat het ergens heen gaat. Dan kan men een mindere periode ook uithouden als doorgang.
De basis van elke psychotherapie is dat zij gelooft dat de mens niet overgeleverd is aan de gebeurtenissen, maar er mee aan de slag kan en subject kan worden van zijn eigen bestaan. Daar komt ze heel dicht bij de spiritualiteit. Spirituele tradities zoeken naar een kracht en vaste grond die je in staat maakt in de wisselende omstandigheden van het leven ‘stand’ te houden en je eigenwaarde te behouden. Zowel spiritualiteit als psychotherapie zoeken dus naar een actieve houding die de het overgeleverd zijn aan de gebeurtenissen bestrijdt.
Het is niet toevallig dat de religiestichters zeer afwijzend stonden tegenover geld. Boeddha predikt onthechting, Jezus waarschuwt voor de macht van het geld over de mens. Hij noemt het geld zelfs een afgod – de Mammon (zie afbeelding). Typisch voor de afgod is dat het een anonieme macht is die geen rekening houdt met de mens en wiens gunsten moeten afgekocht worden door offers. De parallel met wat er nu gebeurt, is wel helder. Is het geen tijd voor een psychotherapie die de determinismen van de ‘economische afgod’ bekritiseert, ontmaskert en ont-macht? En die helpt over crisissen zo te communiceren dat mensen niet verlamd raken? Het gaat er niet om de realiteit te ontkennen – dat zou hoogst onpsychologisch zijn – maar wel te laten zien hoe deze mechanismen interfereren met emoties en een helse cirkel op gang brengen. Mijn krant zou alvast een goede psycholoog kunnen gebruiken…
Zie ook:
http://www.utwente.nl/cw/theorieenoverzicht/Theory%20clusters/Health%20Communication/transactional_model_of_stress_and_coping.doc
Geschreven in Algemeen | 0 Reacties | Vaste link | Afdrukken




| 