De man-vrouwverschillen: we doen alsof we erboven staan, maar ergeren ons er wel aan. Wat zegt actueel onderzoek over M/V?

Hij stamt af van jagers. Dat merk je als hij leden van de andere sekse in de gaten krijgt. Hij is toegerust met een goed ruimtelijk inzicht, maar niet in staat om op twee dingen tegelijk te letten. Met een pathologische vastberadenheid gaat hij recht op zijn doel af. Zijn sociale vaardigheden schieten tekort. En dan heb je zijn gezellin. Zij heeft meer iets van een verzamelaar. Dat zie je duidelijk als er koopjes zijn. Ze heeft een vlotte babbel, maar is hopeloos als het op abstract denken aankomt. Meestal is ze ten prooi aan haar emoties. Als ze zich met zijn tweeën in onbekend gebied bevinden, is het gevaar groot dat ze maar rondjes blijven rijden, want hij weigert de weg te vragen en zij kan geen kaartlezen.

Clichés in de wetenschap

Dit zijn simplistische karikaturen, maar als het om mannen en vrouwen gaat, zijn de stereotypen hardnekkig. Wat is dat toch met die man-vrouwverschillen? We doen wel alsof we erboven staan en zelfs alsof ze niet bestaan. Maar zowat dagelijks valt het voor dat we in stilte denken dat er iets van aan is, en ons ergeren. Iedereen die eerlijk is, zal je vertellen dat mannen inderdaad soms van Mars lijken te komen en vrouwen van Venus.

Twee recente studies lijken stereotypen rondom stoere kerels en sentimentele meiden te bevestigen. In juni liet Aaron Sell van de Universiteit van Californië in Santa Barbara tweehonderd mannen van over heel de wereld een korte zin inspreken. Hij verzamelde ook gegevens zoals hun borst- en bicepsomvang. Sells studenten moesten dan op basis van de spraakmonsters inschatten hoe goed de sprekers zich tijdens een conflict uit de slag zouden trekken. Het resultaat was ondubbelzinnig: de stem van een man verraadt zijn lichaamkracht.

Nog geen week later volgde de publicatie van Love is in the air van Nicolas Gueguen. De Franse psycholoog liet jonge vrouwen van tussen de achttien en de twintig jaar vijf minuten wachten in een vertrek met romantische achtergrondmuziek. Vervolgens liet hij hen een gesprek voeren over de voor-en nadelen van biocake met een jongman die een 'doorsnee uiterlijk' had. 52 procent gaf ten slotte hun telefoonnummer wanneer hun gesprekspartner hen uitnodigde voor een borrel (28 procent gaf dat niet, maar had zojuist een neutraal liedje te horen gekregen).

En hoe zit dat met de hersenen?

Tot voor kort dacht men dat de man-vrouwverschillen het gevolg waren van de werking van de geslachtshormonen en de invloed van de omgeving. Er werd van uitgegaan dat het mannen- en het vrouwenbrein op dezelfde manier in elkaar stak en functioneerde. Maar deze aannames komen steeds meer onder druk te staan.

Zo zouden vrouwen en mannen verschillende emotionele systemen hebben. Die beschrijft neuroloog/psychiater Louann Brizendine in haar boek De Mannelijke Hersenen (Sirene, 2010). De twee systemen voor het lezen van emoties zijn het spiegelneuronensysteem en de temporele-pariëtale kruising. De spiegelneuronen in iemand spiegelneuronensysteem stellen hem/haar in staat om even dezelfde emotie te voelen die hij/hij herkent bij de ander. Dit heet emotionele empathie. Mannen ervaren die heel even, maar lijken dan sneller over te schakelen op de temporele-pariëtale kruising. Daardoor worden de hersencircuits voor het analyseren en oplossen van problemen aan het werk gezet. Dat noemen we cognitieve empathie. Uit onderzoek blijkt dat de temporele-pariëtale kruising een scherpe scheidslijn in stand houdt tussen  emoties van het 'zelf' en die van de 'ander', aldus Brizendine. Het voorkomt dat de denkprocessen van mannen 'geïnfecteerd' raken door de emoties van anderen. Zo kan hun cognitief-analytische vermogen om een oplossing te vinden worden versterkt. En omdat mannen hun temporele-pariëtale kruising méér gebruiken, kunnen ze zich niet voorstellen waarom vrouwen zoveel over hun emoties praten.

Dààrom vraagt hij nooit de weg!

Maar van ook de sociolinguïstiek kunnen we wat dat betreft iets leren. De Amerikaans taalkundige en bestsellerauteur Deborah Tannen heeft de gespreksstijlen van mannen en vrouwen geanalyseerd. In zekere zin spreken de beide seksen verschillende t     alen, meent ze. en ik heb ontdekt dat de conversatie van mannen over het algemeen draait om hiërarchie - wie de meeste macht heeft - terwijl vrouwen meer gericht zijn op verbinding - meer of minder nabijheid of afstand. Met andere woorden: een man en een vrouw kijken soms op hetzelfde gesprek terug met verschillende vragen. Hij vraagt zich af: 'Heeft dat gesprek me een hogere of een lagere status opgeleverd?', terwijl zij denkt: 'Heeft het gesprek ons nader tot elkaar gebracht of verder van elkaar verwijderd?'

In haar meest recente onderzoek bestudeert ze de context waarin vrouwen zich het duidelijkst en het meest intensief op hiërarchie richten en mannen op verbinding: het gezin. Een vader haar hoe verwarrend het voor hem was toen hij een gesprek tussen zijn dochtertje en haar vriendin hoorde. Het vriendinnetje had gezegd: 'Ik heb een broer die Benjamin heeft en een broer die Jonathan heet.' Zijn dochter antwoordde: 'Ik heb ook een broer die Benjamin heet en een broer die Jonathan heet.' Maar dat was helemaal niet waar. Haar vader vroeg zich af waarom ze in hemelsnaam zoiets beweerde.

Ik weet hoe je je voelt

Deborah Tannen legde de vader uit dat ze simpelweg een overeenkomstige ervaring aandroeg als teken van goede wil, om de vriendschap te bevestigen.

Deze seksegerelateerde nadruk op verbinding dan wel hiërarchie werpt ook een verhelderend licht op tal van gesprekken - en frustraties - tussen volwassenen. Stel dat een vrouw een andere vrouw vertelt over een persoonlijk probleem en als reactie te horen krijgt 'Ik weet hoe je je voelt' of 'Dat is mij ook overkomen'. Er ontspint zich dan een gesprek over allerlei problemen dat hun onderlinge band versterkt. (Sommige vrouwen hebben zelfs het gevoel dat ze problemen uit het verleden moeten opdiepen of desnoods verzinnen om een hechte band met hun vriendinnen te onderhouden.)

Een man heeft geen ervaring met dit type ritueel gesprek, dus er is een grote kans dat hij, als een vrouw een probleem te berde brengt, dat (ten onrechte) interpreteert als een verzoek om hulp bij het oplossen ervan. Het resultaat is voor beide partijen frustrerend.

Hieruit mag alvast blijken dat de verschillen tussen de seksen genuanceerder zijn dan de clichés laten vermoeden, maar ook dat de clichés voor een groot deel worden bevestigd! Meer daarover in de nieuwe Psyche&Brein (nummer 5, uit op donderdag 12 augustus).

Geschreven in Algemeen  Vaste link 

Reacties :
• (0)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

Slechte herinneringen kunnen nu gewist worden, zónder pillen. Wat denkt u van het maakbare geheugen?

Het geheugen is iets raars. De ene keer gaat het opeens in overdrive, de andere keer sputtert het of laat het zelfs afweten. Vooral dat laatste baart ons zorgen. De angst voor het vergeten is een fobie waar velen door geplaagd worden en die alleen maar toeneemt met het ouder worden. Tegelijkertijd doet het geheugen te veel zijn best. Het legt een immense interesse aan de dag voor slechte herinneringen – onze nare ervaringen en de domheden die we hebben begaan. Ze komen ons veel vaker voor de geest dan al het moois dat we hebben meegemaakt. Je hoeft het niet naar voren te halen, het overvalt je. Dat zou weer te maken hebben met de evolutie, die ons behoedt voor het herhalen van fouten en gevaarlijke acties. De impact van ongewenste herinneringen zou afnemen als je ouder wordt. Dat is dan iets om naar uit te kijken.

Herinneringen vatbaar voor verandering
Ik kan me voorstellen dat u wel eens hebt gedacht: ‘Zou het niet fantastisch zijn als we onze rotervaringen naar eigen goeddunken konden wissen?’ Wetenschappers zijn daar alweer een tijdje mee in de weer. Die mogelijkheid komt nu dichterbij met een studie die in december van vorig jaar werd gepubliceerd door Karim Nader van de Canadese McGill-universiteit en Marie Monfils van de Universiteit van Texas in Austin. Zij legden de basis voor een behandeling zonder pillen die angstherinneringen bij ratten en mensen wist. Uiteindelijk zou de therapie mensen met posttraumatische stress van hun probleem kunnen afhelpen. De nieuwe methode berust op een eigenschap van herinneringen die reconsolidatie wordt genoemd. Die houdt in dat als je een herinnering weer oproept met behulp van een emotionele of sensorische prikkel, ze dan enkele uren vatbaar blijft voor verandering. Nadat Nader had vastgesteld dat het wissen meer kwaad dan goed doet als je chemische stoffen gebruikt, testte Monfils een zachtaardiger aanpak. Haar team liet ratten eerst een muziektoon associëren met een milde elektrische schok. Als je de toon laat horen zonder een schok te geven, verstijven de dieren van de angst. Maar als je dat vaak genoeg herhaalt – negentien keer om precies te zijn –, dan worden ze almaar minder angstig. Tot zover de standaardprocedure. Een maand later bleek het effect echter uitgewerkt en waren de dieren even bang als tevoren. Om het blijvend te maken deed Monfils iets dat even simpel als slim was. Ze diende het geheugen van een nieuwe groep ratten de prikkel toe, wachtte een uur zodat de reconsolidatie werd ingezet en liet de toon dan telkens weer horen. Ditmaal bleven de ratten angstvrij.

‘Maar hoe zit dat dan met mensen?’, vraagt u zich wellicht af. De rat heeft een staartje, wat niet van alle experimenten met de arme dieren kan gezegd worden. Daniela Schiller en Elizabeth Phelps, hersenwetenschappers van New York University, pasten een vergelijkbaar procedé toe bij vrijwilligers. Zij koppelden een elektrische schok aan het verschijnen van een blauw vierkant op een computerscherm.

Elizabeth Phelps: ‘Als je reconsolidatie interpreteert als een adaptief mechanisme, dan dienen nieuwe dingen die je leert om het geheugen te updaten – niet om het te blokkeren. Extinctietherapie is dus even effectief als medicijnen wanneer dit gebeurt tijdens de reconsolidatie die door de herinnering wordt getriggerd.’

I already forget how I used to feel
Realiteit is het aperitief van fictie, aldus een Canvas-slogan. Het omgekeerde vind ik meestal boeiender. Toen Charlie Kaufman Eternal Sunshine of the Spotless Mind schreef, was het selectief uitgommen van herinneringen nog lang geen realiteit. In de film laten twee geliefden, vertolkt door Jim Carrey en Kate Winslet, hun herinneringen aan elkaar wissen. Uiteindelijk komt protagonist Carrey erachter dat dat toch niet zo’n goed idee was. Beroemdste line uit de film: ‘I already forget how I used to feel about you.’

Onze herinneringen zijn de stof waaruit ons denken en voelen gemaakt is. Wat zijn wij anders dan onze herinneringen? In tijden dat identiteit en bewustzijn ter discussie staan, is dat een zekerheid. Voorlopig toch. Aan u de keuze. Wat voor iemand zou u zijn als u die een rotervaring niet had gehad? Een boeiender mens, een gelukkiger iemand of juist niet? En wat doen we met de lessen die we leren uit de minder leuke dingen die we meemaken en de vaardigheden die we erdoor verwerven? Ik betwijfel of ik een leeg blad zou willen zijn. Daar krijg ik beelden van Brave New World-achtige wezens bij.

Uiteraard is deze behandeling bedoeld voor patiënten met posttraumatische stress en ernstige fobieën. Maar zo gauw iets technisch mogelijk is, wordt er misbruik van gemaakt, zoals de ervaring leert. Mensen zullen hun ervaringen willen herschrijven. Een psychische variant van de cosmetische chirugrie is niet zo’n vergezocht idee. Het maakbare geheugen is een feit.

(In Psyche&Brein nr. 3, uit op 10 juni, leest u het dossier Brein en Geheugen).

Geschreven in Hersenwetenschap  Vaste link 

Reacties :
• (0)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

Geschreven in Psychologie  Vaste link  Hersenwetenschap  Vaste link  Maatschappij  Vaste link 

Reacties :
• (1)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

Liefde is ... blind. De oude volkse wijsheid heeft nog steeds niet aan populariteit ingeboet. Wetenschappelijk valt er iets voor te zeggen, in zekere zin. Zo is er een recente Britse studie die aantoont dat de stof in de hersenen die een band helpt smeden tussen moeder en kind ook een rol speelt bij het vinden van een partner. Deze stof, oxytocine, zorgt ervoor dat we onbekenden aantrekkelijker vinden wanneer we er een wolkje van inademen. Psycholoog Angeliki Theodoridou van de universiteit van Bristol verstoof een vleugje oxytocine ofwel een placebo in de neus van zijn proefpersonen. Ongeacht hun sekse of stemming beoordeelden degenen die het knuffelhormoon in hun bloed hadden foto’s van onbekende mannen en vrouwen als aantrekkelijker. De onderzoeker meent dat dit komt doordat oxytocine de activiteit tempert van de amygdala, het hersengebied dat onder andere angstige emoties verwerkt.

Ook antropologe en schrijfster Helen Fisher van Rutgers University gelooft dat stoffen in onze hersenen een voorname rol spelen als het om liefde gaat. Het gezegde dat er ‘chemie’ bestaat tussen twee mensen, moet je hier letterlijk nemen. Iemands specifieke combinatie van sekshormonen en neurotransmitters bepalen mee tot wie hij of zijn zich aangetrokken voelt. Zo onderscheidt Fisher vier types en de beste combinaties daar tussen. Naar eigen zeggen kan haar in samenwerking met een grote datingsite tot stand gekomen systeem je ervoor behoeden ‘te veel kikkers te kussen’.

Een gemeenschappelijke genetische achtergrond kan eveneens van invloed zijn. Daar gaat een van de fascinerendste onderzoeken van de voorbije maanden over. Neil Risch en Gonzáles Burchard van de University of California in San Franscisco werkten met DNA-stalen van getrouwde stellen uit de Mexicaanse en Puertoricaanse gemeenschap. Ze kwamen erachter dat wie uit een Mexicaanse gemeenschap kwam een partner had gekozen met dezelfde hoeveelheid oorspronkelijk Amerikaanse en Europese voorouders. Op dezelfde wijze hadden de Puertoricaanse stellen elkaar gevonden op basis van een gelijke Afrikaanse en Europese afkomst. Het socio-economische profiel van de deelnemers aan het onderzoek werd nagetrokken, maar kon deze keuze niet verklaren.

Ingewikkeld
Het lijkt erop dat de liefde niet alleen blind maar vooral ook heel ingewikkeld is. Denk aan het fel toegenomen aantal echtscheidingen in ons landje.

Toch blijven we in het Westen hoog oplopen met de romantische liefde. Die wortelt in de evolutie, maar onze kijk wordt wel sterk beïnvloed door de maatschappij waarin we leven. Als de sociale druk afneemt om paarbindingen in stand te houden, wordt de romantische liefde de factor die bepaalt met wie we een relatie hebben en voor hoelang. Dat zegt de bekende Amerikaanse psychologe Maureen O’ Sullivan. ‘Vraag je aan Japanse studenten de positieve eigenschappen te noemen die ze zoeken in een partner, dan blijkt dat ze loyaliteit, toewijding en commitment hoog inschatten’, merkt ze op. ‘Stel je diezelfde vraag aan Amerikaanse studentes, dan volgt er een verlanglijstje met zowat alles wat je kunt bedenken. Naast engagement moet hun partner entertainment bieden en gevoel voor humor hebben, zorgend zijn en ook een maatje.’

Met zulke hooggespannen verwachtingen ziet de toekomst van de echtscheidingscijfers er al evenmin rooskleurig uit. De liefde lijkt hoe langer hoe irrationeler en onbereikbaarder. Sommigen missen de noodzakelijke vaardigheden om een relatie te onderhouden. We slepen een hoop bagage met ons mee. Denk aan De eenzaamheid van de priemgetallen van Paolo Giordani, waarin Mattia en Alice, beiden belast door een jeugdtrauma, uiteindelijk niet bij elkaar kunnen komen.

Positief
En het goede nieuws is dat er ondanks alles iets moois bloeit tussen de psychologie en de liefde. Het komt uit de hoek van de ‘positieve psychologie’. Die is, om verwarring met positive thinking en personal development te vermijden, wel degelijk op de experimentele methode gestoeld. De positieve psychologie neemt positieve emoties en sociale relaties onder de loep en wil bijdragen aan ons welzijn. Onderzoek heeft bijvoorbeeld aangetoond is dat iemands kansen op geluk met bijna zestig procent toenemen als hij/zij gelukkige vrienden heeft.

In Psyche&Brein nummer 1 (uit op 11 februari) gaan we in op enkele zaken waar deze stroming achter is gekomen als het om liefde en relaties gaat. Zo blijkt dat de manier waarop stellen omgaan met goed nieuws misschien nog belangrijker is voor de relatie dan hun vermogen om elkaar in moeilijke tijden te steunen. Toch wel de moeite om even bij stil te staan.

Blind te werk gaan, hoeft niet. Fingers (and legs) crossed...

Geschreven in Psychologie  Vaste link 

Reacties :
• (0)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

‘Geloof niet iedereen die beweert dat het in de natuur draait om de strijd om het bestaan en dat wij dus ook zo moeten leven. Veel dieren overleven niet door elkaar af te maken of alles voor zichzelf op te eisen, maar door met elkaar samen te werken en onderling te delen. Dit geldt in uitgesproken mate voor groepsjagers, zoals wolven  en orca’s, maar ook voor onze naaste verwanten, de primaten. Volgens een onderzoek in Taï National Park in Ivoorkust verzorgden chimpansees groepsgenoten  die door luipaarden waren verwond. Ze likten hun bloed weg, verwijderden zorgvuldig het vuil uit de wonden en verjoegen met wuivende bewegingen de vliegen die in de buurt van de wonden kwamen. (...) Dit alles is volkomen logisch, aangezien chimpansees een goede reden hebben om in groepen te leven, net zoals wolven en mensen daarvoor een goede reden hebben. Als de ene mens de ander als een wolf behandelt, doet hij dat in alle opzichten, niet alleen in negatief opzicht. We zouden ons huidige leven niet leiden als onze voorouders sociaal afstandelijk waren geweest.

Onze aannames over de menselijke natuur zijn aan een volledige herziening toe. Te veel economen en politici modelleren de menselijke samenleving naar de voortdurende strijd die naar hun idee in de natuur heerst, maar die louter op een projectie berust.’


Spiegelneuronen bestaan echt
Empathie wordt net als de taalverwerving en zelfs het bewustzijn in verband gebracht met de spiegelneuronen. De oorsprong ervan is zojuist ontdekt in de hersenen.

Een maand of wat geleden heeft Marco Iacoboni van de Universiteit van Californië voor het eerst individuele spiegelneuronen geobserveerd bij mensen. Spiegelneuronen werden elf jaar geleden ontdekt bij makaken. Tot nu toe konden het bestaan ervan in onze mensenhoofden alleen indirect afgeleid worden van fMRI-studies en veronderstelde gelijkenissen tussen mens en primaat. Iacoboni en zijn team legden de acties van 286 individuele neuronen vast bij epilepsiepatiënten. Laatsgenoemden kregen elektronen ingeplant in de frontaalkwabben (dat gebeurde in de eerste plaats om de oorsprong van hun aanvallen op het spoor te komen). Er werd hun gevraagd om simpele handelingen uit te voeren en korte filmpjes te bekijken van andere mensen die dezelfde acties uitvoerden. De studie identificeerde 34 spiegelneuronen, die zowel door het uitvoeren als het waarnemen van handelingen werden geactiveerd.

Van belang is dat het team er diverse kon spotten die tevoren niet bij makaken en andere primaten werden gevonden. Bij ons is dit systeem complexer dan bij andere primaten – dieren die volgens de onderzoeker toch in de eerste plaats imiteren. Iacoboni  meent dat een meer ontwikkeld systeem ook nodig is voor abstract of metaforisch denken en empathie.

Laten we hopen dat De Waal met de titel van zijn boek, Een tijd voor empathie de spijker op de kop slaat. Het zou mooi zijn als het empathieonderzoek kon bijdragen aan een mentaliteitswijziging in de samenleving. En misschien is dat idee minder naïef dan het klinkt.

Geschreven in Psychologie  Vaste link  Hersenwetenschap  Vaste link 

Reacties :
• (2)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

Verhaeghe is gewoon hoogleraar aan de Universiteit Gent, psychoanalyticus en  gerenommeerd Freud- en Lacan-kenner. Met Liefde in tijden van eenzaamheid (1998) werd hij bekend bij een breed publiek. Het einde van de psychotherapie, verschijnt op 1 september. Daarin houdt hij een bevlogen betoog voor een nieuwe kijk op psychische problemen en een herwaardering (of moet ik zeggen: heruitvinding?) van de psychotherapie.

Depressie, burn-out, persoonlijkheidsstoornissen en zelfs gezinsdrama’s worden anno nu bekeken als ‘ziektes’ met genetische en/of neurologische oorzaken. Maar klopt dat wel? Misschien moeten we die oorzaken veeleer in sociaal-economische bestel zoeken. Het relatief niet-werkzame karakter van de psychotherapeutische methodes bij problemen waarvoor ze niet uitgedacht werden, leidt tot de veronderstelling dat psychotherapie helemaal niet werkt, stelt Verhaeghe. En dat levert  een bijkomend argument voor de aanname dat het allemaal wel biologisch-genetisch zal vastliggen en dat zowel diagnoses als behandelingen daarop dienen te focussen. Wie nog durft te beweren dat psychoses, gedragsstoornissen enzovoort met de omgeving te maken hebben, wordt in het beste geval meewarig bekeken, in het andere geval beschuldigd van ethisch incorrect optreden en binnen de Amerikaanse context zelfs van ‘malpractice’. Als je in de VS bijvoorbeeld psychotische patiënten geen medicijnen voorschrijft, dan loop je kans op gerechtelijke vervolging. Onderzoek naar eventuele psychologische factoren bij het ontstaan van psychosen wordt nauwelijks nog verricht.

Hoe de psychotherapie in het verdomhoekje is geraakt na de hoogtijdagen van de  maakbare mens in de seventies beschrijft Verhaeghe treffend. In dat verband is zijn kijk op het hedendaags moreel relativisie (‘Anything goes’) de moeite aard. Dat relativisme leidt tot verregaande ironie  (‘Wat, nog steeds getrouwd?) , maar meestal tot onverschilligheid onder het mom van tolerantie (‘Ze doen maar’). Van belang is te begrijpen dat de daarbij aansluitende praktijk onvermijdelijk verglijdt naar een negatieve moraal die geen positieve normen of waarden durft op te leggen, maar hoogstens gedrag zal afwijzen. Dit is volgens de auteur het gevolg van een neoliberale basisopvatting: de mens is vrij zolang hij de ander geen schade toebrengt. Dat leidt ertoe dat de morele praktijk volledig geconcentreerd wordt op slachtofferschap. De voornaamste bekommernis op scholen is het voorkomen van ‘pesten’ en de belangrijkste publieke issue van de laatste jaren is het verbieden van roken op openbare plaatsen.

Dat psychotherapie wél kan werken, wordt duidelijk aan de hand van cases uit Verhaeghens eigen praktijk, zoals dat van de jongeman die er van onvertuigd was dat hij homo was. Ten slotte geeft de auteur suggesties voor een nieuwe therapeutische verhouding, die hij niet zozeer als het middel als wel het doel van de behandeling ziet. Ook dit laatste hoofdstuk, Nieuwe patiënten, nieuwe therapeuten, waarin hij het  verder onder andere heeft over de leegte nagelaten door het verdwijnen van identiteitverlenende groepen, is een oogopener.
Ik zou zeggen: staar je niet blind op de ‘neurotransmittertjes’, zoals Verhaeghe ze noemt.

Het einde van de psychotherapie
Door Paul Verhaeghe. De Bezige Bij, 2009. 246 p. € 19,95. ISBN 978 905712 299 6 NUR 770

Zie ook:
Blame the body (voorpublicatie uit dit boek) in het septembernummer van Eos (nr.9, 2009) (nu in de dagbladwinkel)

Geschreven in Psychologie  Vaste link 

Reacties :
• (0)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

Bij New Scientist is er nooit gebrek aan inspirerende en gedurfde ideeën. Het nummer van 27 juni (nr. 2714) pakt uit met een bijzonder verhaal over het brein.  In het artikel Disorderly Genius stelt redacteur David Robson dat je het brein kunt vergelijken met een hoopje zand, en dat het daarom zulke bijzondere dingen kan.  Denk aan het bizarre gevoel dat je overvalt wanneer je opeens op een gedachte komt die uit het niets lijkt op te duiken. Misschien denk je dat zulke gedachten alleen maar willekeurig lijken, maar in werkelijkheid  het resultaat zijn van voorspelbare en rationele processen. Niet dus. Onze hersenen opereren juist op het randje van de chaos. Daardoor kunnen ze zo snel informatie verwerken en zich aanpassen aan onze voortdurend veranderende omgeving. Hersenwetenschappers zijn er net achter dat het brein op die manier functioneert.

Als één enkele hersencel vuurt, dan kan hij zijn collega’s triggeren om hetzelfde te doen. Daardoor ontstaat een lawine van activiteit die zich kan verspreiden over kleine netwerken van hersencellen. Dat leidt tot elkaar afwisselende periodes van rust en activiteit – zo’n beetje zoals de vorming en het instorten van een zandhoop. Het fenomeen wordt ‘self organized criticality’ genoemd – dat is dus de technische term voor systemen die zich op het randje van de chaos bevinden. Ze balanceren zich op de grens tussen sabiel, ordelijk gedrag en de onvoorspelbaarheid van de chaos.

INFORMATIE EN INTELLIGENTIE
Ed Bullmore van Cambridge University en zijn team hebben bijvoorbeeld ontdekt dat de lawines bijzonder geschikt zijn om informatie door te seinen. Daartoe maakten ze dit jaar gebruik van hersenscanners  die de neural activiteit bij 19 vrijwilligers maten. Ze bekeken een een hele serie hersengolffrequenties, van 0.005 tot 125 hertz, verspreid over 200 hersengebieden. Toen de onderzoekers de activiteit die ze waarnamen in de hersenen van hun proefpersonen probeerden te reproduceren in computermodellen, merkten ze dat dat alleen lukte wanneer die modellen zich in een staat van self-organized criticality bevonden.
Self organized criticality zou de hersenen in staat stellen zich aan te passen aan nieuwe situaties door de neuronen die op één bepaalde frequentie zijn afgestemd snel te herschikken. Het zou ook een rol spelen bij het geheugen. Zo kunnen herinneringen onverwacht opduiken omdat een hersencel willekeurig vuurt of onverwacht wordt getriggerd door een lawine. Het fenomeen zou ook te maken hebben met intelligentie. Hoe meer tijd je hersenen ter beschikking hebben om zoveel mogelijk neuronen tegelijkettijd te rekruteren voor de taak die je uitvoert, hoe slimmer je bent.
Verder kan er ook een verband bestaan met geestesziekten en met autisme.

En wij maar denken dat we redelijke wezens zijn. Uitkijken naar nieuw onderzoek maar weer. Als het goed is, kan deze ‘chaostheorie’ de manier waarop we naar onszelf kijken veranderen. De idee dat het brein zich op het randje van de chaos bevindt, lijkt me in ieder geval een goede remedie tegen de overmaat aan ernst in deze wereld en in de wetenschap. 


Is het brein een zandhoop?

Geschreven in Algemeen  Vaste link 

Reacties :
• (3)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

Geschreven in Maatschappij  Vaste link 

Reacties :
• (1)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

Geschreven in Maatschappij  Vaste link 

Reacties :
• (3)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

Aan bepaalde connecties in het brein is af te lezen hoe sterk onze honger naar nieuwe ervaringen is. Food for thought voor het nieuwe jaar ...

Een sterke neuronale verbinding tussen twee hersengebieden zou de oorzaak kunnen zijn van een grote nieuwsgierigheid en drang naar nieuwe ervaringen. Dat hebben hersenonderzoekers uit Bonn onlangs ontdekt. Van tevoren gingen ze met behulp van vragenlijsten na hoe groot de honger naar nieuwe belevenissen en de nieuwsgierigheid van hun proefpersonen waren.
Met een nieuw beeldvormingsprocedé kwamen ze erachter dat zogenoemde ‘novelty seekers’ zijn toegerust met een bijzonder stevige connectie tussen het striatum (hier zit het beloningssysteem) en de hippocampus (een belangrijk geheugengebied. Die bepaalt dus of je bijvoorbeeld verhangen bent aan avontuurlijke reizen of extreme sporten. De hersengebieden in kwestie linken nieuwe ervaringen aan gevoelens van beloning. Michael Cohen en zijn team gingen na hoe water zich verspreidde over het hersenweefsel van hun proefpersonen. Zo kwamen ze  erachter  dat er bij novelty seekers sterkere verbindingen van witte stof tussen die twee delen van het brein bestaan (de witte stof bestaat uit zenuwvezels die verschillende hersengebieden verbinden).
Cohen zegt dat zijn onderzoek aantoont dat hetgeen waarvan we denken dat het deel uitmaakt van onze persoonlijkheid in feite geworteld is in de structuren en functies van het brein.

CRUCIALE ROL VAN DOPAMINE

Los van dat onderzoek, wordt ditmaal in Psyche&Brein ruim aandacht besteed aan het appeal van het nieuwe. De recente studie van het team uit Bonn sluit echter mooi aan bij het artikel ‘Het verlangen naar het onbekende’.
Volgens psychiater Robert Cloninger van de Universiteit van Washington vertonen novelty seekers een neiging tot verhoogde impulsiviteit en innerlijke onrust. Hun zucht naar nieuwe indrukken en belevenissen wordt vooral veroorzaakt door het feit dat ze zich snel vervelen. Novelty seekers zijn bang voor eentonigheid, ze maken zich geen zorgen om de dag van morgen, maar leven in het hier en nu.
Neurowetenschapper Iris Torchalla uit Tübingen heeft in de hersenen van novelty seekers gezocht naar oorzaken voor hun voortdurende verlangen naar nieuwe dingen. Daarbij bleek dat het basisniveau van de dopamineconcentratie in hun hersenen vaak lager is dan bij de gemiddelde mens. Dat is daarom van belang omdat de neurotransmitter dopamine een cruciale rol speelt bij de verwerking van nieuwe prikkels.
Volgens bioloog Antony Grace van de Universiteit van Pittsburgh kent de hippocampus – het hersengebied dat verantwoordelijk is voor het vormen van herinneringen – aan binnenkomende zintuiglijke indrukken een bepaalde ‘nieuwheidswaarde’  toe wanneer ze niet overeenstemmen met de al opgeslagen kennis. Als iemand iets nieuws waarneemt, bijvoorbeeld een gezicht dat hij nooit eerder heeft gezien, zoekt de hippocampus eerst naar iets wat erop lijkt. Wanneer hij dat niet vindt, trekt hij de conclusie: dit gezicht is onbekend. En prompt stuurt de geheugencentrale het signaal ‘Opgelet, hier komt iets nieuws!’ naar andere hersengebieden, zoals de substantia nigra.

De koerier die deze boodschap overbrengt is de signaalstof dopamine. Iemand wiens brein veel van deze stof produceert, beschikt dus over veel tal van boodschappers die nieuwe prikkels melden. Zulke mensen horen vrijwel voortdurend de kreet: er is iets nieuws ontdekt! Zij hoeven dus niet op zoek te gaan naar nieuwe dingen. Hun waarneming van de omgeving biedt al genoeg stimuli. Maar mensen die een lage dopamineconcentratie in hun hersenen hebben, ervaren hun omgeving eerder als saai. Zo iemand streeft dus actief naar verrassende ervaringen – hij verandert voortdurend van muziekvoorkeur of maakt serieuze plannen om de Mount Everest te beklimmen. Er zit wél een addertje onder het gras: novelty seekers leven gevaarlijker dan andere mensen.

Nu zijn, zoals bekend, de novelty seekers natuurlijk ook risk takers van formaat. En misschien nog het meest verrassend vind ik dat dat gedrag eigenlijk tot norm is verheven (hoewel de drang naar het nieuwe ook z’n goede kanten heeft, daar niet van). Denk aan de risico’s die de financiële instellingen in het nabije verleden hebben genomen. Denk aan de oorlogen die men is begonnen. En denk aan onze obsessie met al wat nieuw is en vernieuwend zou zijn ... Hopen maar, dat al dat onderzoek ons helpt om de dingen genuancerder te zien.

Geschreven in Psychologie  Vaste link 

Reacties :
• (1)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

Geschreven in Hersenwetenschap  Vaste link 

Reacties :
• (0)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

De toenemende kennis van ons brein kan magnifieke oogopeners opleveren. Zo verscheen in New Scientist van 19 september een verhaal over een nieuwe visie op autisme, die de ‘intense world’-hypothese wordt genoemd.



Hersenwetenschappers Kamila en Henry Markram van het Zwitserse Federaal Instituut voor Technologie te Lausanne beschrijven autisme als een wereld waarin elk geluid als een handhamerboor klinkt, elke licht zo fel is als een stroboscooplamp, kleren aanvoelen als schuurpapier en zelfs het gezicht van je eigen moeder op een allegaartje van beangstigende en onsamenhangende brokstukken lijkt.
De symptomen van autisme zijn bizar en tegenstrijdig: sociale en taalproblemen en obsessief gedrag, maar dan vaak gepaard aan buitengewone talenten. Volgens de Markrams zijn die symptomen het gevolg van één enkel neurologisch defect: een hyperactief brein dat gewone, alledaagse zintuiglijke indrukken overweldigend maakt. Die idee wordt door andere autismedeskundigen positief ontvangen. Als de Markrams gelijk hebben, dan voegt het koppel een belangrijke, nieuwe theorie toe aan het autismeonderzoek.

NIEUWE KLEMTOON
Sensoriële storingen worden al lang beschouwd als een van de voornaamste aspecten van autisme, maar de Makrams zijn de eersten die sensoriële overbelasting als de kern van de aandoening beschouwen. ‘Onze hypothese is dat mensen met autisme te veel waarnemen, voelen en onthouden’, aldus Kamila. Als gevolg daarvan zouden autistische baby’s zich terugtrekken, met alle gevolgen van dien voor hun sociale en taalkundige ontwikkeling.

De meeste theorieën terzake gaan ervanuit dat autisten een neurologisch gebrek hebben – dus dat bij hen het een of andere hersengebied niet goed functioneert. Maar volgens de theorie van de Markhams werkt hun brein niet te weinig, maar juist te veel.

Over de hardcore wetenschappelijke kant van de zaak: samen met collega Tania Rinaldi ontwikkelden de Markrams hun hypothese aan de hand van hun werk met een dierenmodel voor autisme (de zogenoemde VPA-rat), beeldvorming van het menselijke brein, bewijs afkomstig van autopsieën en subjectieve ervaringen van mensen met aandoeningen uit het ‘autistisch spectrum’.

MEER HERSENCELLEN,MEER VERBINDINGEN ...
Bij autisme is er een abnormale groei van het brein. Op de leeftijd van twee  à drie jaar is het brein van autistische kinderen liefst 10 procent groter dan dat van hun leeftijdgenootjes. Dat extra volume bestaat uit neuronen-structuurtjes, ‘mini-kolommen’ genaamd, in de buitenste laag van het brein of de cortex. De Markrams kwamen erachter dat die kolommetjes buitengewoon groot in aantal waren én dat ze ook uitzonderlijk goed met elkaar verbonden waren. Zo had elke mini-kolom in een VPA-rat  50 procent méér verbindingen dan normaal, wat ertoe leidt dat de neuronen makkelijker vuren. De circuits zijn bovendien ‘hyperplastisch’, wat betekent dat ze veel vlugger verbindingen vormen met andere neuronen dan normaal. Alles bij elkaar komt het er dus op neer dat de mini-kolommen in (VPA-ratten en vermoedelijk ook bij autistische mensen) beschikken over een buitengewoon groot vermogen om informatie te verwerken. En dat is volgens de Markhams nu net het fundamentele probleem van autisme. Overbodig te zeggen dat dat heel wat anders is dan een ziekteverhaal, en dat het je kijk op autisme kan veranderen.

EEN BIJZONDERE TOESTAND
In het oktobernummer van ons Duitse zusterblad Gehirn&Geist staat een vraaggesprek met Simon Baron-Cohen van de Universiteit van Cambridge, bekend autismedeskundige. Aan zijn instituut aan die universiteit wordt er niet meer over een ‘stoornis’ gesproken, zegt de neuropsychiater, wél over een ‘bijzondere toestand’. En hij licht toe: ‘We hebben bij autisten met een heel aantal zwakke, maar ook sterke kanten te maken.’ Op de vraag van de interviewer of autisme ooit te genezen zal zijn, antwoordt Baron-Cohen: ‘De hamvraag is – willen we autisme überhaupt genezen? Als we de tekortkomingen opheffen, dan zetten we daarmee misschien de bijzondere talenten van de betrokkene op het spel.’
Het wordt almaar duidelijker dat autisme geen ‘geestesziekte’ is. Hoogstens is het een aandoening, die mogelijk gepaard gaat met mentale problemen. Of de samenleving mensen met autisme of asperger eigenlijk wel moet proberen te ‘genezen’, is dan ook de vraag en momenteel het onderwerp van debat.

Geschreven in Autisme  Vaste link 

Reacties :
• (4)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

Wereldwijd worden trots en schaamte op dezelfde wijze uitgedrukt. Die gevoelsuitingen zijn dus niet aangeleerd of cultureel bepaald.



Hebben de darwinisten iets over het hoofd gezien? Alleen al het stellen van die vraag staat anno nu ongeveer gelijk met heiligschennis. Toch is dat relevant in verband met een onderzoek naar de manier waarop mensen wereldwijde de emoties ‘trots’ en ‘schaamte’ uitdrukken. Trots – in tegenstelling tot angst, woede en vreugde – wordt niet als een ‘basisemotie’ beschouwd, en heeft tot nu toe nauwelijks aandacht gekregen van de wetenschap.

U hebt ze zojuist nog op televisie gezien, de winnende atleten met opgeheven armen en gezwollen borst. En u hebt ook de verliezers gezien, die letterlijk het hoofd lieten hangen. Volgens een nieuwe studie zijn die gevoelsuitingen niet aangeleerd en niet cultureel bepaald.

AANGEBOREN EXPRESSIES
De psychologen Jessica Tracy en David Matsumoto (die laatste is verbonden aan San Francisco State University) analyseerden voor een Canadees onderzoek foto’s van 140 judoka’s. Laatstgenoemden kwamen uit 36 landen en namen deel aan de Olympische en Paralympische Spelen van 2004. De atleten hadden zojuist een overwinning behaald dan wel verloren. 53 van hen waren blind – 12 van hen al van bij de geboorte. Aangezien zij wellicht nooit hadden gezien hoe anderen reageerden op succes of tegenslag, was dat van cruciaal belang voor het onderzoek.

Alle deelnemers, ongeacht of ze al dan niet konden zien en wat hun land van herkomst was, gaven op dezelfde manier te kennen of ze trots waren (naar achteren opgeheven hoofd, uitgezette borstkas, armen geheven) of beschaamd (hangende schouders, versmalde borstkas). Er was slechts één uitzondering: niet-blinde deelnemers uit Noord-Amerika en Europa hadden de neiging hun schaamte te verbergen (wellicht als gevolg van een cultureel bepaalde druk om een air van zelfvertrouwen te bewaren in alle omstandigheden).

“De emoties trots en schaamte zijn mogelijk geëvolueerd uit aangeboren non-verbale expressies, wat de lang geldende aanname uit de emotieliteratuur op losse schroeven zet dat er slechts een bepaald aantal emoties binnen het darwiniaanse referentiekader past”, zeggen de onderzoekers.

NOG MEER GEVOEL


Is uw interesse gewekt? In de nieuwe Psyche&Brein gaan we dieper in op het ‘lezen van gevoelens’ op basis van de gezichtsuitdrukking. Zo blijkt uit tests dat de meeste mensen al heel snel de gevoelens van hun medemensen correct interpreteren. Overigens worden niet alle emoties even goed herkend. Terwijl blijdschap, woede en verbazing meestal juist geïnterpreteerd worden, levert het herkennen van angst, afschuw en verdriet soms problemen op.

Angst wordt vrijwel uitsluitend uit de bovenste helft van het gezicht afgelezen. En ook in het geval van verbazing spelen de ogen een doorslaggevende rol. Maar bij blijdschap is het precies omgekeerd: die is vrijwel onmogelijk vast te stellen als de mond niet meedoet. En ook een verdrietig of van afschuw vervuld gezicht is hoofdzakelijk te herkennen aan de onderste delen van het gezicht.

Dat bij het herkennen van emoties aan verschillende delen van het gezicht een verschillend gewicht wordt toegekend, bleek ook de oogbewegingen van proefpersonen werden geregisteerd met een zogenaamd eye-tracking system: bij een angstig gezicht letten de proefpersonen vooral op de ogen, bij een vrolijk gezicht richtten ze hun aandacht overwegend op de mond, en in geval van verdriet keken ze naar het hele gezicht.

Lees het volledige artikel ‘Gevoelens lezen’ van Harald C. Traue, doctor in de humane biologie en klinisch psycholoog, (en nog méér verhalen over gevoel en emotie) in Psyche&Brein nr. 4. En bedenk dat trots en schaamte biologisch zijn – niet cultureel – maar weer wél met status te maken hebben.

Geschreven in Psychologie  Vaste link 

Reacties :
• (0)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

Aan de studie namen 98 vrouwen deel die werden behandeld met SSRI’s of selectieve serotonine-heropnameremmers, en die als gevolg daarvan last hadden van ‘een of andere seksuele disfunctie’. Ze kregen Viagra dan wel een neppil. Er werd hen gevraagd de pil in te nemen twee uur voor ze verwachtten te zullen vrijen. Twee maanden later had driekwart van de vrouwen die een placebo namen nog steeds geen zin in seks, bij de Viagra-groep had maar 28 procent geen zin. Viagra zou zelfs hebben geholpen een orgasme te bereiken én ook ‘betere orgasmes’ te hebben (voelt u hem al komen?). En het zou relatief weinig bijwerkingen hebben gehad – het ligt eraan hoe zwaar je tilt aan koppijn, lichte spijsverteringsproblemen en opvliegers of vapeurs.

Geschreven in Maatschappij  Vaste link 

Reacties :
• (1)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel

Wij weten al even dat infecties de oorzaak zijn van van verschillende chronische aandoeningen. Een bekend voorbeeld zijn maagzweren, die worden veroorzaakt door Helicobacter pylori. Het nieuws is dat de lijst van die ziektes almaar langer lijkt te worden.

Dat infecties de oorzaak kunnen zijn van chronisch-progressieve aandoeningen heeft nieuwe perspectieven geopend voor het alzheimeronderzoek. In een special van het tijdschrift Journal of Alzheimer’s Disease van mei 2008 gaat een aantal internationale deskundigen daarop in. Judith Miklossy van de Universiteit van British Columbia, Ralph N. Martins van Cowan University treden op als gastredacteuren.

De ziekte van Alzheimer, de voornaamste oorzaak van dementie, is een vorm van amyloïdose of stapeling van ongewoon eiwit dat normaliter niet in het lichaam voorkomt.

Al honderd jaar is geweten dat dementie, hersenatrofie en amyloïdose kunnen ontstaan door chronische bacteriële infecties. Toch was er tot nu toe weinig belangstelling voor het gegeven dat ziektemakers de verdediging van het lichaam kunnen onderdrukken of misleiden, en zo chronische of latente infecties doen ontstaan.

Tijdens zo’n infectie kan er schade aan het DNA worden toegebracht. In bepaalde gevallen kan het organisme in het geïnfecteerde weefsel blijven zitten en leiden tot chronische inflammatie en amyloïde plaques. Het verdere verloop van de infectie hangt af van de genetische ontvankelijkheid van de patiënt en de kwaadaardigheid en biologie van de ziekmaker. Verder spelen ook omgevingsfactoren en voeding een belangrijke rol, stippen de auteurs aan. Voorts wijdt Journal of Alzheimer’s Disease nog bijdragen aan bewijs voor de betrokkenheid van onder meer het Herpes simplexvirus type 1 bij het ontstaan van alzheimer.

SCHIZOFRENIE, AUTISME ...

Op het moment dat de berichten over alzheimer en infectie opduiken op het net, stuurt Psyche&Brein een verhaal naar de drukker dat gaat over de (reële) mogelijkheid dat microben mentale aandoeningen verspreiden.

Het lijkt verbijsterend: volgens een almaar hogere stapel studies is prenatale griep de oorzaak van schizofrenie. Kinderen van moeders die er tijdens de zwangerschap mee besmet raakten, lopen meer kans om later in hun leven schizofrenie te ontwikkelen. In 2006 al poneerden wetenschappers van Columbia University dat tot één vijfde van alle gevallen van schizofrenie veroorzaakt zijn door prenatale infecties.

Maar ook autisme, bipolaire stoornis en obsessief-compulsieve stoornis zijn in verband gebracht met bacteriële, virale of parasitaire infecties die patiënten hebben opgelopen als foetus, als kind of zelfs als volwassene. Sommige van die besmettingen tasten het brein rechtstreeks aan. Andere veroorzaken wellicht reacties van het immuunsysteem die de ontwikkeling van de hersenen verstoren.

Deze berichten komen hard aan voor wie iemand heeft verloren als gevolg van alzheimer of houdt van iemand die lijdt aan alzheimer of een andere geesteszieke. (Je denkt: ‘Alzheimer is onafwendbaar, maar een infectie moet toch te voorkomen zijn geweest?!’) Ook kan dat nieuws een belasting vormen voor (aanstaande) moeders, dat spreekt vanzelf. Toch geldt zoals gewoonlijk dat weten beter is dan onzekerheid.

Vooralsnog gaat het om opvallende correlaties, en is het wachten op sluitend bewijs. De voorbije eeuw slaagden artsen in de bestrijding van fysieke aandoeningen, veroorzaakt door infectie. De hoop van velen is nu gevestigd op de genezing van ziekten van de ziel.

Geschreven in Algemeen  Vaste link  Alzheimer  Vaste link 

Reacties :
• (0)
• Geef uw reactie!
• Print dit artikel