@MarkNelissen

Enkele weken geleden zette ik me neer voor het televisiejournaal en was benieuwd naar de hoogtepunten van de dag. Ik dacht: “Griekenland staat in brand en glijdt af naar de status van een vierdewereldland. In Syrië worden mensen genadeloos afgemaakt. De euro is in gevaar. Amerika dreigt een ultraconservatieve presidentskandidaat te krijgen. Waarmee zullen ze starten?” Maar nee, de nieuwsuitzending begon met een plasje bloed in de hall van een kasteel, waarvan de bewoner onvindbaar bleek. Wat? Had ik per ongeluk Aspe opgezet, of Baantjer? Nee, dit was het nieuws van de dag. En automatisch ging mijn brein in overdrive draaien om te begrijpen waarom dit feit zo hot was. De volgende dag zag ik dezelfde interesse in de kranten. En de dagen daarna was dit mysterie telkens een hoofdpunt in alle media. De term ‘kasteelmoord’ werd gelanceerd en dagelijks werd een stukje meer van het geheim ontsluierd. Enkele weken later werd het vermoorde lichaam van de kasteelbewoner, de heer Stijn Saelens, gevonden en werden drie verdachten aangehouden. Vanavond zien we het vervolg.

De succesvolle afleveringen van Aspe of Baantjer behandelen de mysteries rond een moord – hoe ingewikkeld die ook is – in minder dan een uur. De series hebben succes. De kasteelmoord is een feuilleton dat al enkele weken loopt en heel Vlaanderen kan boeien. Mag ik even in alle kalmte de vraag stellen waarom dit feit in alle media zoveel meer tijd en aandacht krijgt dan pakweg een verhaal van Aspe? Oké, er is een drama gebeurd en voor de kinderen, partner en ouders van het slachtoffer is dat verschrikkelijk. Ik betuig deze mensen mijn medeleven. Maar waarom zitten miljoenen mensen de vingers aflikkend naar de ontrafeling van dit mysterieuze drama te kijken? 

Een deel van het antwoord is eenvoudig: omdat de pers, niet vies van enige jacht op sensatie, het verhaal elke dag opnieuw aansnijdt. Het zijn de media zelf die de opwinding opbouwen door met de regelmaat van een secondeteller vragen te stellen. En die dan te laten volgen door hypotheses die weer nieuwe vragen oproepen. De journaals en krantenartikelen weten een spanning te creëren om Baantjer jaloers te maken. Met alle respect voor de heer Saelens zaliger en zijn familie, maar waarom werd zijn verhaal toen door de pers opgepikt en niet dat van vele andere slachtoffers van moord? Wat was zo speciaal aan deze man? Toen de interesse voor deze moord het daglicht zag, wees niets erop dat hij anders was dan u (mijnheer) en ik. Hij was een succesvol ingenieur, maar zo zijn er veel. Hij zwierf als rugzaktoerist door India ‘om na te denken’, maar dat deden er velen. Hij had vrouw en kinderen, geen uitzondering. Er waren wellicht grote wrijvingen met de schoonfamilie, het tegendeel zou eerder bij de minderheden van de huwelijken vallen. Dat alles zijn geen feiten die onze bijzondere aandacht voor de verdwijning opeisen. Het had even goed om u of mij kunnen gaan.

Toch niet, er is één groot verschilpunt. U en ik wonen niet in een kasteel. En daar gaat het om, om het kasteel, niet om de mens, niet om zijn familie, niet om de moord zelf. En nee, het is ook niet de sprookjessfeer die het kasteel oproept, van prinsessen en ridders. Het gaat om het signaal van rijkdom. Stijn Saelens was blijkbaar rijk, anders woon je niet in een kasteel. Ook dat is op zich nog geen reden om er overdreven aandacht aan te besteden, er zijn al meer rijke mensen omgebracht. Maar dit slachtoffer liet de wereld weten dat hij rijk was op een vrij originele manier. Indien hij op een appartement had gewoond, hoe groot en chique ook, dat was hij niet genoeg uit de band gesprongen en men zou nooit van de ‘appartementmoord’ hebben gesproken. We zien hier een mooi staaltje van onze oeroude biologie aan het werk: Saelens etaleerde een signaal van dominantie en daar kijken wij, gewone stervelingen, naar op. Kijk.

Zowat alle supersociale wezens, dus ook primaten en dus ook de mens, kennen een dominantiesysteem. Het ene individu staat boven het andere. Dat levert voordelen: hoe dominanter je bent, hoe gemakkelijker je aanspraak kan maken op voedsel, op een wijfje om jongen mee te maken, om de beste slaapplaats en noem maar op. Binnen deze hiërarchie wordt geregeld geduwd en getrokken om toch maar een plaatsje hoger te kunnen opschuiven. De evolutie van de mens heeft tot een socialiteit geleid die vele keren ingewikkelder is dan die van onze verre voorouders, de mensapen. Maar de sociale gedragssystemen zijn onveranderd aanwezig gebleven. Uit talloze studies weten we dat het dominantiesysteem bij de mens vandaag nog steeds in werking is. We kunnen ons best voorstellen dat het een erg belangrijk en ordenend mechanisme is geweest bij onze soortgenoten die tienduizenden jaren geleden in grote groepen leefden. Toen en nu werden en worden hoger geplaatste mensen in de rangorde als model genomen. Wie een hoge dominantie heeft verworven, heeft goed gepresteerd en heeft dus goede eigenschappen om zo hoog op de ladder terecht te komen. Onderzoeken hebben aangetoond dat mensen – zij het onbewust – iemand als voorbeeld nemen indien ze van oordeel zijn dat die een hogere plaats op de ladder inneemt. De onderliggende, niet uitgesproken gedachte daarbij is: als ik doe zoals hem of haar, heb ik meer kans om ook hoger te scoren in de samenleving. Studies rond reclame, roddel, opvoeding… tonen dit aan. Daarom eten we de pizza’s van Tia Hellebaut en volgen daarna het wonderdieet van Bart De Wever.

De dominantie van een chimpansee bestaat vooral uit een lichamelijke overheersing, die voortdurend wordt uitgedrukt door veel kabaal te maken en op geregelde tijdstippen te dreigen naar de lager geplaatsten. Bij ons gaat het dominantiegedrag veel verder dan dat. Wij kunnen ook wel dominant zijn door fysiek overwicht, maar nog meer door kennis of kunde of geld. Dit laatste is wellicht de meest abstracte uitbreiding van ons gedragssysteem: meer geld betekent meer dominantie. Zonder het te beseffen associëren wij geld met een hoge plaats in de maatschappij. Uiteraard kan iemand geld verwerven via een erfenis, zonder eigen verdienste, maar dat verandert niets aan ons gedrag: het systeem van de nalatenschap is geen biologisch mechanisme, het zit niet in ons aangeboren gedragsrepertoire. Dit alles maakt dat wanneer iemand zijn financiële dominantie etaleert, signaleert, er naar hem of haar wordt opgekeken als potentieel model. En dit wordt nog versterkt als het signaal van rijkdom in het oog springt, zoals in een kasteel wonen bijvoorbeeld. Voeg daar nog een mysterieuze verdwijning bij en onze aandacht is getrokken. Vanuit een appartement niet.

Velen zullen allergisch reageren op deze biologische benadering van ons doen en laten. Ze worden niet graag herinnerd aan de evolutionaire wortels die ons gedrag mee bepalen. Maar dan moeten ze eerlijk zijn en dit kasteeldrama met rust laten, al was het maar voor de ouders, echtgenote en kinderen. Ik kan me indenken dat het niet prettig moet zijn als het hele land zit te turen naar de pijnlijke vraagtekens waarmee je familie geconfronteerd wordt. Kijk dan naar Aspe of Baantjer. Daar gaat het tenminste over fictieve mensen en feiten. 

www.ch-darwin.eu