Dit is geen plezierige blog want we vertrekken van een macabere ontdekking: in een lokaal van een jeugdbeweging wordt een dode baby gevonden. De moeder is een van de leidsters. Ze was in het geheim van een meisje bevallen, had het gedood en verstopt in het materiaalhok van het lokaal. Mensen zijn ontzet. Wie doet nu zoiets? Vier jaar later heeft het proces plaats. Nadat ik een bericht schreef op Twitter – “Wees mild voor Chiromeisje dat kind doodde” –belden verschillende kranten me op om te vragen waarom ik niet voor een veroordeling pleitte. Moord is toch moord? Ik besloot mijn visie in een blog samen te vatten, maar wilde wachten tot de commotie geluwd was. Nu dus.

Mijn oproep tot begrip voor de jonge vrouw was zeker niet de enige, ook menig jurist en psychiater zag niet meteen een onmenselijke misdaad in dit drama. De vrouw werd veroordeeld tot vijf jaar cel met uitstel. Het bleek dat velen dit zeer rechtvaardig vonden en dat de goegemeente niet meteen aan een lynchpartij dacht. Maar als er gevraagd wordt naar de verklaring van zoveel clementie, hoor je geen samenhangend antwoord. “Je moet toch begrip kunnen opbrengen” en dat is juist. Maar waarom? Zij die vinden dat een levenslange gevangenisstraf niet op zijn plaats is, kunnen niet zeggen waarom. En dat is inderdaad niet vanzelfsprekend, tenslotte zijn baby’s niet vogelvrij verklaard. Integendeel zelfs. De gedragsbiologie kan ons hier helpen, zowel om de babymoord te verklaren als de mildheid bij het bestraffen ervan. Laat me meteen duidelijk stellen dat zoveel genade, noch van mij, noch van anderen een goedpraten inhoudt, nee, het gaat enkel om het besef dat hier krachten hebben gespeeld die de koude moord ver overstijgen.

Het doden van kinderen, in de wetenschap infanticide genoemd, is veel minder tegennatuurlijk dan men zou denken. Het komt bij veel diersoorten voor. En voor ik mijn uiteenzetting kan beginnen, zullen velen onder u meteen opperen dat wij toch geen dieren zijn, dat ons gedrag door de moraliteit wordt gestuurd, dat de ethiek ons boven andere wezens verheft. Dan kan best zijn, maar de trouwe lezer van deze blogrubriek heeft al lang begrepen dat – moraal of niet – ons gedrag voor een zeer groot deel mee bepaald wordt door evolutionaire wortels, die miljoenen jaren oud kunnen zijn. Dus moeten we even een kijkje nemen bij andere vertegenwoordigers van het dierenrijk. En dan zien we dat het doden van kinderen nogal veel voorkomt.

Het klassieke schoolvoorbeeld is dat van de leeuw. Wanneer een mannetje de harem van een ander overneemt, doodt hij de jongen om dan zelf de wijfjes te bevruchten. Hij wil enkel zijn eigen jongen – lees: zijn eigen genen – in de groep hebben. Voor hem is dit een goede strategie, voor de moeders natuurlijk niet. Zij hebben al veel energie en tijd gespendeerd in de jongen, en nu is dat alles verloren. Het enige, kleine voordeel dat ze er nog aan kunnen hebben, is het opeten van de kadavers. Gruwelijk, inderdaad, maar in evolutionaire termen zeer economisch. Als er een tekort is aan wild om te jagen, zijn de dode jongen welkom als voedselbron. Het alternatief is ze te laten rotten. En hier raken we de essentie van het verhaal: de kosten-batenanalyse. Evolutie werkt met voortplantingssucces: genen die ervoor zorgen dat ze gekopieerd en doorgegeven worden naar de volgende generaties, worden positief geselecteerd. Daar komt geen moraal bij kijken, enkel een afwegen van voor- en nadelen.

Ook andere soorten kennen kindermoord, en steeds hebben de dieren daarbij een kosten-batenanalyse uitgevoerd. Oké, niet in een spreadsheet, maar toch. Voortplanting betekent veel kosten, risico’s, opoffering… Bij hogere dieren zijn de jongen niet in staat om zelfstandig in leven te blijven en hebben ze nog enige tijd de aandacht en de voeding van moeder en soms van vader nodig. De ouders kunnen de tijd en energie voor de jongen niet voor zichzelf spenderen. Dat is een kost. De baat is uiteraard groot: elk jong dat in leven blijft, draagt de genen van de ouders. Doorgaans zijn de baten veel groter dan de kosten, dus planten dieren zich voort. Maar, kansen kunnen keren, door omstandigheden kunnen de overlevingskansen van de jongen dalen. Er is bijvoorbeeld voedselschaarste. Dan treedt een andere afweging in het brein van de ouders in werking: als ik nog verder in mijn jong investeer, kost me dat veel; bovendien is de kans groot dat het jong toch sterft, misschien ikzelf ook als ik te veel van het schaarse voedsel moet delen. Het is misschien beter de voortplanting uit te stellen tot er betere tijden aanbreken. Die afweging kan leiden tot het beëindigen van het leven van het jong. Zelfs de moeder kan tot kindermoord besluiten. Dat is een gigantische stap verder dan bij de leeuw, waar het moordende mannetje niet eens verwant is met zijn slachtoffers. De moeder die tot dit besluit komt, lijkt ons hard en koud, maar evolutionair is ze best te begrijpen: moeders die dit niet doen, hebben veel minder kans om hun genen door te geven omdat ze energie verspillen en kansen op een succesvolle voortplanting laten liggen. Natuurlijke selectie straft een zinloze bevalling of opvoeding af.

Vraag me niet naar een opsomming van de soorten met dit gedrag want dat doet er nu niet toe. Ik geef u wel mee dat het veelvuldig voorkomt bij apen, en dan zijn we al flink wat dichter bij de mens. Onze voorouders hebben aan dezelfde evolutionaire wetmatigheden gehoorzaamd, hebben ook een kosten-batenanalyse gemaakt bij elke voortplanting. En hebben dus ook voor elk kind geoordeeld of het mocht blijven leven. In bijna alle gevallen was het verdict positief, maar uitzonderlijk liep het anders af. Diegenen die deze analyse niet maakten, hadden veel minder kans onze voorouders te worden. Wij hebben allen in onze afstammingslijn een aantal overovergrootmoeders die het leven van hun kind hebben stopgezet. Wij erfden hun genen.

En inderdaad, vandaag zien we dit gedrag onverminderd plaatsgrijpen. Ondanks moraliteit en wetten zijn er jaarlijks erg veel moeders die hun kind doden. Statistieken geven aan dat het vooral om jonge moeders gaat, vaak nog tienermeisjes. De vrouwen die zoiets doen, werden aangezet door een of andere angst – vaak onbewust – dat ze het kind niet konden grootbrengen. Ze hadden geen inkomen, geen partner of familie die kon helpen, of ze voelden deze nood onbewust zo aan. Een oeroud mechanisme dwong hen om de balans op te maken. Natuurlijk biedt onze maatschappij meer dan voldoende mogelijkheden om een moeder te helpen een kind in leven te houden en groot te brengen. Maar dat is niet ingewerkt in het oeroude programma dat de evolutie in ons brein heeft gegrift. Moeders handelen nog steeds alsof ze het alleen moeten doen, weliswaar met een partner, maar zonder ingewikkelde samenleving.

Dit verklaart waarom babymoord vaak bij tieners voorkomt: ze hebben meestal nog geen eigen middelen en vooral geen partner om hen te helpen. Maar de koude evolutionaire verklaring gaat nog verder. Hoe ouder een vrouw wordt, hoe dichter ze de menopauze nadert, dus hoe minder tijd er overblijft voor de voortplanting. Ook daar houdt de kosten-batenanalyse rekening mee. Jonge vrouwen hebben nog veel voortplantingstijd, ze kunnen de gemiste kans van een gedood kind later nog goedmaken. En dan slaat de balans sneller door om het kind te doden dan bij een oudere moeder.

Ik kan goed begrijpen dat u gruwelt van de zakelijkheid van de evolutionaire verklaring. Maar misschien kan volgende bedenking u wel overtuigen van de kracht van onze genen: er bestaat geen sterkere sociale band dan deze tussen moeder en kind; je kan een zeer mooie blog schrijven, zelfs een heel boek, over de inspanningen die moeders zich getroosten om hun kind in leven te houden en het een optimaal leven te geven. Dat moederlijk gedrag komt duizenden malen meer voor dan kindermoord. Ook dat heeft evolutie ons gegeven. Een kind is zo hulpeloos, dat een onvoorwaardelijke inzet van de moeder nodig is. Als die zorg dan toch eens wordt geruild voor moord, dan kan dat enkel door een mentale ziekte worden verklaard, of door een bijzonder sterke sturing van genen. Een ziekte wordt bijna steeds uitgesloten na onderzoek en kan ook geen verklaring zijn voor de veelvuldigheid van kindermoord. Bij sommige volkeren komt het zeer veel voor, tot een derde van de geboortes! Er zijn culturen waar kinderen gedood worden door de moeder wanneer niemand het vaderschap op zich wil nemen. Geen ziekte dus. De evolutionaire wortels zitten diep ingebakken in ons gedrag, moraal en wetten ten spijt.

Dit alles verklaart ook waarom mensen mild willen oordelen bij een babymoord door een moeder. Ook zonder de evolutionaire verklaring weten ze onbewust dat het opgeven van de onvoorwaardelijke moederliefde en -zorg enkel kan gestuurd worden door krachten die onze moraliteit overstijgen. Ook al willen we dat niet, ook al zouden we liever geen slaaf zijn van onze evolutie.

Soms is het goed om de menselijke gedragsbiologie te kennen vooraleer te oordelen over een schuldvraag. Toegegeven, dit vergemakkelijkt onze rechtspraak niet, want waar trek je de grens, mogen evolutionaire wortels zomaar alles rechtvaardigen? Maar soms kan mildheid wel gerechtvaardigd zijn. En voor diegenen die toch vinden dat de jonge vrouw die haar baby dood achterliet in een materialenhok te licht is gestraft, wil ik een uitspraak van een rechter op rust meegeven: "Ze moet niet naar de cel, maar ze zal er wel haar leven lang aan worden herinnerd. Tot op haar sterfbed." Wat kan ik daar nog aan toevoegen?

www.ch-darwin.eu 

@MarkNelissen