Iedereen kent dit maar al te goed: irritatie, arbeidsdruk en andere stressoren werken op het gemoed – en het lichaam. Problemen liggen op de maag en zijn aanleiding tot verkoudheden. Je kunt er ook hoofdpijn van krijgen en ze kunnen nog meer vervelende fysieke verschijnselen veroorzaken. Kortom, sores plegen een aanslag op het immuunsysteem.



Bovendien ligt het soms ingewikkelder dan je zou denken. Zo menen we dat sporten ons behoedt voor allerlei kwalen. En dat klopt, want zelfs korte trainingen geven onze afweer een tijdelijke opkikker. Als het hart pompt, maken afweercellen zich los van de aderwanden waar ze aan plakken, en belanden zo in de bloedcirculatie waar ze hun werk kunnen doen. Wanneer je traint, komen er dubbel zoveel van die cellen in het bloed, waardoor je beter gewapend bent tegen ziekteverwekkers. Toch heeft heel veel sporten een averechts effect. Zo hebben atleten meer last van verkoudheden en andere infecties dan wie wekelijks tussen de 3 en 6 uur sport. Dat komt doordat veel sporten weer hetzelfde effect heeft als stress, waardoor de werking van de afweercellen wordt onderdrukt. Weinig maar wel vaak trainen is de boodschap.

Op dit moment staat vitamine D – goed voor botten en weerstand – in de kijker. Nadat gebleken was dat wij er te weinig van binnenkrijgen, verdrievoudigde het gebruik van de supplementen in België in drie jaar tijd. Heel wat aandoeningen worden veroorzaakt door het feit dat de afweercellen het lichaam zelf aanvallen. Dat geldt voor onder andere Type 1-diabetes en reumatoïde artritis. Vitamine D zorgt ervoor dat het afweersysteem niet op hol slaat. Angst voor huidkanker heeft ertoe geleid dat veel mensen uit de zon blijven, maar vitamine D beschermt ons juist tegen borst-, prostaat- en darmkanker. Een Amerikaanse onderzoeksgroep berekende dat er in de VS wellicht viermaal zoveel mensen sterven aan inwendige kankers veroorzaakt door te weinig zon dan als gevolg van huidkanker. Hoeveel zonlicht is dan gezond? Wetenschappers van de Universiteit van Boston adviseren je handen, armen en gezicht twee tot drie keer per week aan de zon bloot te stellen gedurende een kwartier van de tijd dat het normaliter zou duren alvorens die rood worden van de zon.

Sociaal netwerk
In stressvolle periodes raakt ons immuunsysteem van slag. Dat maakt ons vatbaarder voor infecties en allergieën. Vooral het imuunsysteem van kinderen reageert erg gevoelig op psychische belasting. Maar er is ook goed nieuws: optimisme en een goede gemoedstemming kunnen onze afweer versterken en ons op lange termijn beschermen tegen ziekte. En dat is het thema van het dossier in het nieuwe nummer (nr. 3, 2012) van Psyche & Brein ('Psyche en weerstand', pag. 6–19).

Maar waar haal je een goed humeur? Een positieve stemming ontstaat vooral in de vriendenkring of tijdens een gezellig samenzijn met je partner. ‘Sociale relaties zijn veel belangrijker voor onze gezondheid dan bijvoorbeeld onze voeding’, zegt hoogleraar psychosomatiek Peter Henningsen van de Technische Universität München. Zo verminderen kussen en andere tedere uitwisselingen de lichamelijke gevolgen van stress op het werk, ontdekte psychologe Beate Ditzen (Universität Zürich) in 2008. Hoe vaker een stel zulke intimiteiten uitwisselt, hoe lager de concentratie stresshormonen in hun speeksel. Hoewel stress op het werk normaal de cortisolspiegel doet stijgen, blijft die bij geregeld knuffelende koppels op een laag peil.



Eenzaamheid doet de immuunreactie afnemen, bleek in 2005 uit een studie van medisch psychologe Sarah Pressman van de Amerikaanse Carnegie Mellon-universiteit. Eerstejaars die minder sociale contacten hadden of zich eenzaam voelden, vertoonden een geringere immuunreactie op een griepinenting dan hun sociabeler en vrolijker medestudenten. De studenten die zich het eenzaamst voelden, vertoonden een 16 procent zwakkere immuunreactie. Degenen met de kleinste sociale netwerken (die sociale omgang hadden met 4 tot 12 mensen in twee weken tijd) vertoonden een 11 procent zwakkere reactie dan studenten met netwerken van meer dan 20 personen.

Verrassend was dat de factoren ‘kleine sociale netwerken’ en ‘eenzaamheid’ daarbij los bleken te staan van elkaar. Dat zou volgens Pressman komen doordat je sociale netwerken objectief kunt meten, terwijl eenzaamheid alles te maken heeft met persoonlijke beleving.

Lezen voor je afweer
Al in de jaren ’70 van de vorige eeuw ontdekten onderzoekers dat je het immuunsysteem kunt conditioneren. Ook het effect van bepaalde psychologische en psychotherapeutische interventies op afzonderlijke componenten van het immuunsysteem is grondig bestudeerd. Zo toonde het team van Richard Davidson van de University of Wisconsin, Madison aan dat het lichaam na een griepinenting meer antilichamen produceert, als je je acht weken voor de vaccinatie oefent in aandachtsmeditatie. Zogenaamde expressief schrijven zou een soortgelijk effect hebben. Dat bleek voor het eerst uit een inmiddels klassieke studie van Pennebaker, Kiecolt-Glaser en Glaser (1988). Daarbij werd 50 studenten opgedragen gedurende vier dagen op rij te schrijven over ofwel hun traumatische ervaringen of oppervlakkige onderwerpen. Zes weken later bleek dat de deelnemers uit de traumagroep een beter humeur en minder ziekteklachten hadden dan degenen die over alledaagse dingen hadden geschreven. Ook sommige vormen van klinische hypnose lijken het immuunsysteem positief te beïnvloeden.

Ons leven lijkt in toenemende mate te worden beheerst door stress en hectiek. Het is dan ook geruststellend dat we steeds meer te weten komen over de wisselwerking tussen onze emotie en ons denken aan de ene kant en ons zenuw- en immuunstelsel aan de andere. Daar is zelfs een nieuw onderzoeksgebied voor: de psychoneuro-immunologie. Ook meer daarover in de nieuwe Psyche&Brein.