Gisteren werd bekend dat de aanklagers Anders Breivik ontoerekeningsvatbaar achten. Dat is een belangrijke indicator voor de uitspraak. Wat moet een mens daar nu van denken?



Anders Breivik wordt berecht voor de moord op 77 mensen die hij bijna een jaar geleden beging in Oslo en op een vakantiekamp van socialistische jongeren. De Noorse openbare aanklagers achten hem ontoerekeningsvatbaar. Daarmee wordt hij van verantwoordelijkheid ontheven voor de aanslagen in de Noorse hoofdstad en op het eiland Utoya op 22 juli 2011, die hij naar eigen zeggen uitvoerde om zijn land te redden van het multiculturalisme. De uitspraak in het proces wordt verwacht voor juli of augustus.

Is de Noorse massamoordenaar gek of niet? Twee teams van psychiaters kwamen er niet uit. Het eerste team kwam tot de conclusie dat Breivik aan paranoïde schizofrenie lijdt, wat een gevangenisstraf zou uitsluiten. Een ander team stelde dat er geen sprake was van waanzin, maar dat hij wel een persoonlijkheidsstoornis had.

Er is twijfel gerezen als gevolg van de tegenstrijdige verklaringen van de experts. ‘We zijn er niet van overtuigd noch zeker van dat Breivik waanzinnig is in de gerechtelijke betekenis, maar we twijfelen’, zei Svein Holden, een van de aanklagers. Holdens twee collega’s vragen daarom om (gedwongen) psychiatrische zorg, niet om een gevangenisstraf. Toch bestaat geen twijfel over de schuld van de extreem-rechtse terrorist.

Wat is waanzin?
Verleden week had ik een interview met psychoanalyticus en schrijver Darian Leader over zijn nieuwe boek Wat is waanzin? (De Bezige Bij, 2012). Daarin heeft hij het uitgebreid over psychoselijders bij wie het op een gegeven moment tot een gewelddadige uitbarsting komt. Leader bracht Anders Breivik toen zelf ter sprake.?


Maar laten we het eerst hebben over wat de Britse psychiater ‘stille waanzin’ noemt, een begrip dat geen simplistische verklaring biedt, maar wel een ruimere context. In het boek neemt het idee een centrale plaats in. Het is overigens afkomstig uit een oudere traditie in de psychiatrie, waarmee in de huidige classificaties geen rekening wordt gehouden. Onterecht, misschien.

Stille waanzin is een psychose die niet wordt opgemerkt door de medische wereld of de psychiatrie, stelt Darian Leader. In Wat is waanzin? gaat hij in op Harold Shipman, de beruchte ‘Doctor Death’, die in de periode 1975-1998 meer dan tweehonderd patiënten ombracht, en schrijft hij over hoofdonderwijzer Ernest Wagner, die op een specifiek moment aan het moorden ging. Het tweede geval dateert van begin de vorige eeuw en vertoont volgens de auteur opvallende overeenkomsten met de Breivik-case.

Ernest Wagner was een zeer gerespecteerd man, ontwikkeld en intelligent. Hij leidde een geregeld leven, had nooit medische of psychiatrische aandacht getrokken. Maar op de avond van 4 september 1913 sneed hij in alle rust de halsslagader van zijn vrouw en vier kinderen door. Vervolgens reisde hij van Stuttgart naar het plaatsje Mülhausen. Daar schoot hij, na eerst een aantal huizen in brand te hebben gestoken, op alle mannen die eruit vluchtten. Met de vuurwapens die hij aan zijn handen had vastgebonden doodde hij negen van hen en verwondde hij er twaalf.

‘Bij beiden (Wagner en Breivik) kwam het op een bepaald moment tot een uitbarsting van geweld’, stipt Leader aan als ik hem opzoek in Noord-Londen. ‘Wagner hield voordien gedurende twintig jaar een dagboek bij en Breivik las jarenlang stapels documentatie en schreef ook zelf. Hun geschriften laten zien dat ze tijdens die periode duidelijk waanideeën hadden, maar ze leidden niettemin een rustig bestaan.’

‘De vraag die je moet stellen is: zijn hun gewelddadige handelingen de vorm die hun psychose aannam, of gaat het om wat er gebeurde als het evenwicht dat ze voor hun psychose hadden gevonden niet langer functioneerde? In mijn boek probeer ik de associatie tussen psychose en geweld af te zwakken. Het is een ongelukkige zaak dat de discussie zich focust op Breivik, in plaats van op de vele gewone mensen die nooit tot geweld overgaan.’

Paranoia
Paranoia wordt anno nu niet langer beschouwd als een algemene categorie in de psychiatrie. De aandoening die ‘paranoïde persoonlijkheidstoornis’ wordt genoemd, zou overigens verdwijnen uit de nieuwe uitgave van het meest invloedrijke handboek, de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders of kortweg DSM. Een geval als Anders Breivik, en het feit dat men het daar bovendien niet over eens kan worden, roept wel vragen op. 

‘Iedereen kan het idee hebben dat mensen tegen hem samenspannen, maar niet voor iedereen is dat een zekerheid’, licht Leader toe als we over het thema psychose praten. ‘Sommigen hebben wel het idee dat dit zo is, maar weten het toch niet zeker. Er is dus een subtiel verschil. Uit de dialoog met de betrokkene zal naar voren komen of dat idee gevestigd is in zekerheid of niet.’

‘In het boek lever ik kritiek op de populaire opvatting dat een waan een valse overtuiging is. Het is niet de inhoud van de overtuiging die vals is, maar de relatie die je ermee hebt. Mensen op kantoor kunnen al dan niet over je roddelen, maar je kunt er een waanidee van maken als je daar zeker van bent. Je bent ervan overtuigd dat mensen het op je gemunt hebben en dat worden er almaar meer. Misschien is er een complot tegen je. Daar kun je dan een heel geloofssysteem omheen bouwen. Dat is de paranoïde versie; in de neurotische versie denk je dat ze over je praten en lijd je daar misschien onder, maar het zal nooit een systeem worden dat alles verklaart.’

Een systeem zoals het 1500 pagina’s tellende manifest van Anders Behring Breivik, bijvoorbeeld. Het kan geen twijfel lijden dat men moeten kijken naar wat bij zo iemand de stoppen doet doorslaan, wat het evenwicht verstoort dat ze volgens Leader voor zichzelf handhaven door hun psychose – voor onze eigen veiligheid. En dat kan, denk ik, alleen door geval per geval te bestuderen. Of dat ook tot een soort van preventie zou kunnen leiden weet ik niet. Ik betwijfel of deskundigen het weten.

Als je niet alle jongeren gedwongen wilt onderzoeken, onder de hersenscanner of anderszins, zal er iets moeten gebeuren op educatief gebied. Voorts zul je de menselijke geest nooit kunnen lezen als een boek met natuurkundige formules, hoeveel de wetenschap ook te weten komt. En laten we vooral niet vergeten dat het leeuwendeel van mensen met een psychose nooit tot geweld overgaat, en er zelfs meer dan anderen het slachtoffer van is.