De VS lopen zich warm voor de presidentsverkiezingen, in Nederland voor de wetgevende verkiezingen en binnen enkele weken onderwerpen de Belgen zich aan de gemeenteraadsverkiezingen. Het is boeiend om al die partijen in de arena te horen over zichzelf en de andere. De ene pronkt met haar sociaal karakter, de andere krijgt een egoïstisch stempel. Sociaal versus egoïstisch, het is een dualiteit die in onze samenleving verder gaat dan enkel tussen politieke partijen. Individuen worden in hun doen en laten geleid door solidariteit, andere door zelfzucht. We zien dagdagelijks massa’s voorbeelden van de extremen van dit gedrag, gaande van een internationale zorg voor noodlijdende eurolanden tot het bezetten van twee parkeerplaatsen voor één auto. De uitersten in ons gedrag monden met de regelmaat van de klok uit in de vraag hoe het nu zit met de mens, is hij in wezen sociaal dan wel egoïstisch? Verkiezingen of niet, dit is toch wel een diepgaande kwestie die de aard van onze natuur raakt, en essentieel is in de zoektocht naar het mens-zijn. Onze moraal roert geregeld in dit potje: je mag niet aan jezelf denken, wees onbaatzuchtig en hulpvaardig! Het sociale wordt dus automatisch als beter, moreler, te verkiezen aangeduid. Egoïsme is dan het slechte in ons. Maar zijn we wel sociaal, of spelen we het maar? Een gedragsbiologische analyse kan hier misschien klaarheid brengen?

In de miljoenen jaren waarin ons gedrag vorm kreeg, stelde de evolutie twee fundamentele eisen: blijf in leven en plant je voort. Niet naleven van een van deze geboden kende een streng verdict: er worden geen genen doorgegeven. Daardoor bevatten de grondbeginselen van ons gedrag vandaag oplossingen om aan de eisen te voldoen: eten, drinken, ziektekiemen ontwijken, zich verdedigen, partner zoeken, kinderen verzorgen… maar ook in groep leven. Zoals veel andere soorten werden ook onze voorouders door de evolutie gedwongen in groepen te leven om te kunnen ontsnappen aan roofdieren en andere gevaren. Haringen zwemmen met duizenden rond in scholen omdat ze daardoor aanzienlijk minder kans hebben in de muil van een rover te belanden. Het schoolgedrag wordt sociaal genoemd, maar in wezen handelt elk dier zuiver egoïstisch: blijf tussen de andere zodat je meer kans maakt in leven te blijven. Met de toename van de grootte van deze groepen, maakte de evolutie ook het brein complexer en werd het sociaal gedrag ingewikkelder, tot en met het politiek systeem van de chimpansee. Nog later, bij de komst van de mens, klom het sociaal systeem naar een ongekend complexe socialiteit. In plaats van samen te leven in een anoniem schoolverband interageren mensen met elkaar volgens talloze regels en wetmatigheden. Ze zijn zo ingewikkeld en omvangrijk dat we ze nu pas, stapje voor stapje, beginnen te begrijpen. Maar het fundament bleef doorheen een zeer lange evolutie ongewijzigd: we leven in groep om er zelf goed bij te varen, punt. De groep vergemakkelijkt niet alleen ons leven, hij biedt betere voortplantingskansen en – wellicht het belangrijkste – het is een garantie voor de eigen overleving. Je leeft in een groep voor jezelf. Sociaal gedrag is een vermomd egoïsme.

Hoe zit het dan met ons sociaal gedrag? Onze solidariteit? Onze hulpvaardigheid? Als wij zelfzuchtige wezens zijn, waarom bestaan deze moreel hoog aangeschreven motivaties dan? Het zijn niet meer noch minder dan de bijdragen die de groepsleden moeten leveren tot het goed functioneren van de groep. Ik betaal geen belastingen voor mijn plezier, noch uit superhumane onbaatzuchtigheid, maar als mijn aandeel aan de werking van de samenleving, die aldus draait als een tierelier. Diezelfde samenleving zorgt voor mij, ze heeft me leren lezen en schrijven, ze beschermt me tegen slechteriken, ze geeft me toegang tot het ziekenhuis als ik zorgen nodig heb. Sinds het ontstaan van het groepsleven, lang voor de mens, is het behoud van de sociale structuur voor elk lid van de groep zowel een baat als een kost: elk moet zijn steentje bijdragen. Wie daarmee stopt, mag niet meer profiteren van de gemeenschap, en wordt uitgesloten. Bij de meeste diersoorten wordt een profiteur vrij snel ontmaskerd. Iedereen houdt het doen en laten van de andere in het oog, en wie geen hulp biedt, kan er zelf ook naar fluiten. Maar de erg ingewikkelde socialiteit van onze soort biedt te veel mogelijkheden om zich te verbergen. Met de evolutie van ons samenlevingssysteem  werd het stilaan moeilijker om iedereen in het vizier te krijgen en te houden. Bovendien gebeuren terugbetalingen van hulp vaak op een veel later tijdstip, wat de controle aanzienlijk bemoeilijkt. Bedrog werd bij de evolutie van de mens dus gemakkelijker. Als antwoord hierop evolueerde binnen ons gedragssysteem een efficiënt mechanisme om bedrog bij anderen te detecteren. Of te voorkomen, waar we de basis van onze moraal kunnen zoeken. We mogen van een ware evolutionaire wapenwedloop spreken. Of het nu gaat om stokstaartjes, vampiers, bavianen of mensen… je betaalt om bij de groep te horen en je profiteert van de voordelen van de groep. De betaling is datgene wat we sociaal gedrag noemen, en is niet meer noch minder dan zelfzuchtig handelen.

De vraag of de mens sociaal dan wel zelfzuchtig is, is dus zinloos. De begrippen overlappen elkaar. Partijen die zich sociaal noemen, zijn evenzeer met het eigenbelang van de mens bezig als partijen die opkomen voor de individuele vrijheid. Mensen die gul schenken aan het goede doel, verdedigen hun plaats in de gemeenschap. We beantwoorden allen voortdurend aan de oeroude eis van de evolutie.

Deze boodschap komt niet sympathiek over. Is ons gedrag niet zoveel complexer dan dat van andere soorten? Zijn wij niet ver verheven boven het dierlijk niveau? Onze gangbare manier van denken maakt het erg moeilijk om aan te nemen dat wij ook door zulke oude biologische drijfveren worden gestuurd. Er verschijnen dan ook geregeld boeken en artikels om de visie te verdedigen dan wij niet gedreven worden door biologisch egoïsme, maar zeer sociale wezens zijn. Dat verkoopt inderdaad beter dan bovenstaande visie – het verbaast me dat u dit stukje nog steeds zit te lezen – maar die moet niet als negatief worden gezien. Je kan het immers net zo goed omkeren. Doordat ons gedrag zo sterk gedreven wordt door een egoïstische drang naar zelfbehoud, ontstaat automatisch een sociaal groepsgedrag, met solidariteit, met hulp aan anderen. Zelfzucht leidt tot sociaal gedrag, maakt van ons supersociale wezens. Gelukkig maar.

Dit is dus geen pleidooi om alle solidariteit te laten varen, want dan stopt de draaimolen van onze gemeenschap, valt alle samenwerking stil en gaat iedereen ten onder. Nee, dit is enkel een pleidooi om onszelf niet heiliger te verklaren dan we zijn, niet nobeler dan elke andere soort waarbij eenieder vecht voor zijn bestaan, en – in meer of mindere mate – gehoorzaamt aan de evolutionaire voorschriften. Het woordenboek stelt het woord ‘sociaal’ gelijk aan ‘menslievend’. Hoezeer het ons misschien ook tegen de borst stuit, zouden we het deeltje ‘mens’ niet best vervangen door ‘mezelf’?

www.ch-darwin.eu 

@MarkNelissen