Breinlogs - Blogs over psychologie, gedrag en hersenonderzoek

6 weken zomervakantie volstaan!

Kris Hardies — Fri, 03 May 2013 18:35:00 +0200

Het voorstel van CD&V om de zomervakantie in te korten tot zes weken is de logica zelve. Toch stonden onmiddellijk na de bekendmaking van de CD&V-congresteksten alle lerarenkamers in Vlaanderen op hun kop, stonden de onderwijsvakbonden op hun achterste poten en schoot ook de katholieke onderwijskoepel het voorstel af.

'Ondoordacht' en 'kort door de bocht' zijn maar enkele van de termen die er richting het voorstel werden gekatapulteerd. Het is onvoorstelbaar dat de zogenaamde progressieve krachten in dit land met scherp schieten op een voorstel dat al lang praktijk had moeten zijn. Het opmerkelijke aan dit verhaal is niet het voorstel van CD&V zelf, maar het feit dat dit nu pas ernstig op de politieke agenda lijkt te worden geplaatst. Socioloog Ignace Glorieux van de Vrije Universiteit Brussel (VUB) pleit al zowat 15 jaar voor een herziening van de schoolkalender. Het gaat daarbij voor alle duidelijkheid niet om een verlening van de totale schooltijd, die blijft onveranderd: 37 lesweken en 15 vakantieweken. Waar het om gaat is dat die schooltijd beter gespreid kan en zou moeten worden. Glorieux formuleerde daarom ooit het volgende voorstel: de zomervakantie met twee weken inkorten en de herfst- en lentevakantie elk met een week uitbreiden; de lesperiodes tussen de vakanties allemaal min of meer gelijkstellen (7 à 8 weken) door ze los te koppelen van de variabele feestdagen.

De argumenten daarvoor zijn krachtig. Al sinds de publicatie van Summer Learning and the Effects of Schooling van Barbara Heyns in 1978 is geweten dat kinderen tijdens de schoolvakanties het gevaar lopen van te vergeten en te "ontleren". Vooral tijdens de (te) lange zomervakantie. Tal van wetenschappelijke studies hebben dat sindsdien bevestigd (e.g., Alexander et al. 2007; Cooper et al. 1996). Het zijn bovendien vooral kinderen uit de zwakkere sociale groepen die getroffen worden door de negatieve effecten van de schoolvakanties. Kinderen uit sociaal sterkere gezinnen worden ook buiten de schoolmuren blootgesteld aan sociale en culturele activiteiten. Voor hen blijven de negatieve effecten van schoolvakanties daardoor beperkt, zij leren gewoon verder buiten de schoolmuren. Dat geldt echter niet voor kinderen die opgroeien in slechtere sociale omstandigheden; voor kinderen die thuis geen of slecht Nederlands horen spreken, die thuis geen boeken lezen, die niet op taal- of sportkamp gaan, etc. Voor kinderen uit sociaal zwakkere milieus staan (lange) schoolvakanties gelijk aan het opnieuw inleveren van kennis, vaardigheden en attitudes die ze eerder op school hadden verworven.

De huidige schoolkalender treft op die manier de sociaal zwakkere kinderen uit onze samenleving oneerlijk hard en draagt onbedoeld bij tot de instandhouding van sociale segregatie en ongelijkheid. Het is dan ook uitermate pervers dat de non-argumentatie die we tot op heden gehoord hebben tegenover het CD&V voorstel betrekking hebben op de geneugten van de sociaal sterkere groepen uit de samenleving: de kampen die volop in de zomervakantie worden georganiseerd, de mogelijkheden om (meerdere) lange reizen te maken tijdens de zomervakantie, etc. De waarheid is dat er niemand fundamenteel geschaad wordt door het anders indelen van de bestaande schoolkalender. De baten zijn echter onmiskenbaar: het is verreweg de eenvoudigste maatregel die er kan worden genomen om de sociale gelijkheid in onze samenleving een heel klein beetje terug te dringen. Applaus dus voor CD&V en awoert voor alle conservatieve krachten die de voorbije dagen op de barricades zijn geklommen voor de heilige zomervakantie!

Fascinerende hersenen: een beknopte geschiedenis van hersenonderzoek

Mensenkennis — Tue, 30 Apr 2013 09:09:25 +0200

Hoe is het mogelijk dat onze hersenen, pakweg anderhalve kilo biologische massa, in staat zijn een roman te schrijven, wolkenkrabbers te bouwen, vliegtuigen uit te vinden of relativiteitstheorieën te bedenken? Het onderzoeksveld dat de relatie tussen hersenen en gedrag bestudeert is vandaag in volle ontwikkeling. Hieronder vind je een beknopte geschiedenis over beeldvormend hersenonderzoek in de gedragswetenschappen.

Al eeuwen weten we dat een heleboel bewegings- en denkfuncties van mensen verband houden met de hersenen. Dit weten we omdat de (overlevende) slachtoffers van hoofdletsels met zulke bewegings- en denkproblemen werden geconfronteerd. Een bekend geval van hersenschade is Phineas Gage (zie illustratie hierboven). Door een voortijdige explosie doorboorde een ijzeren staaf de frontale (voorste) hersenkwabben van deze Amerikaanse spoorwegarbeider. Phineas overleefde dit ongeluk, maar zijn gedrag bleek naderhand erg te zijn veranderd. Waar hij voordien een toegewijd werknemer en echtgenoot was, bleek hij na het ongeval prikkelbaar, wispelturig en ongemanierd.

Vanuit de geneeskunde en later ook de klinische psychologie werd het gedrag bij patiënten met een hersenbeschadiging meer systematisch geobserveerd en geregistreerd. Dit was een grote vooruitgang in vergelijking met de oude anekdotische gevalsstudies. De systematische studie van patiënten met hersenbeschadiging bracht dus gaandeweg een beter beeld van de relatie tussen hersenen en gedrag.

In de loop van de 20ste eeuw ontwikkelden de gedragsneurologie en neuropsychologie zich als nieuwe disciplines. Deze onderzoeksdisciplines stonden voor een meer wetenschappelijke benadering. Meer specifiek werd het hersenletsel op een zo correct mogelijke manier afgebakend en werd de gedragswijziging op een meer precieze manier beschreven. Het gevaar van een dergelijke aanpak is echter dat ze leidt tot ‘hokjesdenken’: een vereenvoudiging van de realiteit waarbij bepaalde hersengebieden worden ‘gereduceerd’ tot de oorsprong van bepaalde cognitieve functies.

Gaandeweg kwam tegen het hokjesdenken een tegenbeweging op gang waarbij een meer holistische benadering van de hersenwerking werd gehanteerd. Daarbij keek men vooral naar netwerken van hersenregio’s in plaats van specifieke gebieden in de hersenen.

Innovatie in beeldvormingstechnieken

De uitvinding en ontwikkeling van nieuwe beeldvormingstechnieken in de tweede helft van de jaren ’70 markeerden een nieuwe periode in de neurowetenschappen. Toch zou het nog tot het begin van de jaren ‘90 duren voor de eerste functionele beelden werden gemaakt.

De impact van met name functionele magnetische resonantie (fMRi) op de ontwikkeling van de cognitieve neurowetenschappen kan moeilijk worden overschat. Voor het eerst werd het mogelijk om de reacties van het brein te bestuderen in een levend en wakker persoon tijdens het uitvoeren van (denk) taken, en dit zonder injecties, zonder medicatie, zonder pijn, zonder nadelige gevolgen.

De voordelen van deze techniek zorgden er voor dat hersen-gedragsonderzoek ook in normale vrijwilligers mogelijk werd en dat trok veel gedragswetenschappers aan. Maar aan die populariteit kleefden ook een aantal nadelen.

1. Het was niet altijd duidelijk wat op die mooie plaatjes nu juist te zien was en hoe je dat moest interpreteren. Veel onderzoek was (en is nog altijd) gebaseerd op een vergelijking van de hersenactivatie tijdens (subtiel) verschillende opdrachten. Maar wat is een goede controletaak als je bijvoorbeeld ‘rekenen’ wil onderzoeken? Rust, tellen, of cijfers lezen? Afhankelijk van welke controletaak je kiest zal je meer of minder activatie overhouden, en vanaf wanneer zijn die gebieden ook echt betrokken bij rekenen?

2. Daarnaast heb je het probleem dat je nu wel netwerken van hersenregio’s kan visualiseren, maar dat je niet echt weet waarvoor elk van die regio’s dient, en of die verschillende hersengebieden überhaupt met elkaar verbonden zijn.

Opwekken van virtuele hersenschade

Maar ook hiervoor werden oplossingen bedacht. Zo werd het mogelijk om tegen de schedel van een gezonde vrijwilliger een klein maar sterk magnetisch veld op te wekken dat een tijdelijke verstoring van het hersenweefsel onder de magneet tot gevolg had. Wanneer zo’n bewerking toegepast wordt op de spraakregio van een vrijwilliger, resulteert dit in een korte spraakstoornis zonder blijvende gevolgen. De aldus opgewekte ‘virtuele hersenschade’ blijkt uitermate geschikt om te bepalen of een bepaalde regio van het hersennetwerk noodzakelijk is voor het uitvoeren van een bepaald gedrag. Causaliteit (voor meer uitleg over oorzakelijke verbanden, klik hier) kan ook worden bestudeerd door te onderzoeken wanneer de hersenen precies geactiveerd worden, maar dat is millisecondenwerk en dus veel te snel zelfs voor de hedendaagse scanners.

EEG en DTI

Elektrofysiologisch onderzoek (EEG) beschikt wel over een zeer behoorlijke meetsnelheid (in milliseconden). EEG laat beter toe de richting van de communicatie tussen hersengebieden te bestuderen. In combinatie met de goede spatiële resolutie van fMRI levert dit al een vrij behoorlijk plaatje op van het functionele netwerk.

Connectiviteit, de mate en manier waarop hersenschorsgebieden met elkaar verbonden zijn, kan inmiddels ook met een MR-scanner worden onderzocht. Deze techniek wordt diffusion tensor imaging, kortweg DTI, genoemd. Diffusie gewogen beeldvorming maakt gebruik van de beweging van watermoleculen in de zenuwvezels die neuronen met elkaar verbinden. De bewegingsvrijheid van deze watermoleculen is het grootst in de lengterichting van de vezels en door de maximale gradiënten te volgen krijgt men inzicht hoe de zenuwbundels van het ene naar het andere hersengebied lopen.

De meeste technieken (zoals fMRI en EEG) dateren van de laatste 30 jaar. Ze gaven en geven het hersenonderzoek in de gedragswetenschappen een enorme boost en het ziet er niet naar uit dat daar snel een einde aan zal komen. Meer en meer worden verschillende technieken met elkaar gecombineerd om preciezer geformuleerde onderzoeksvragen te onderzoeken. Nieuwe wiskundige technieken voor het bestuderen van netwerken worden op de beeldvormingsdata toegepast en openen nieuwe mogelijkheden.

Conclusie: hoe ver staat het hersenonderzoek?

U zult zich inmiddels afvragen of we inmiddels met al die nieuwe mogelijkheden en technieken weten hoe mensen kunnen spreken, dingen onthouden, gezichten herkennen, en emoties kunnen voelen? Wel euh…, niet helemaal. We weten al meer dan 30 jaar geleden, maar onze hersenen geven hun geheimen maar heel langzaam prijs…

Deze post verscheen eerder op Mensenkennis.be.

Guy Vingerhoets
Guy Vingerhoets (persoonlijke website) is neuropsycholoog en doet onderzoek naar de relatie tussen hersenen en gedrag. Zijn interessegebieden zijn neuropsychologie, functionele lateralisatie en motorische cognitie. Zijn voornaamste onderzoeksmethodes zijn functionele beeldvorming en gedragsonderzoek. Hij doceert neuropsychologische vakken aan verschillende faculteiten van de Universiteit Gent en is momenteel president van de Federation of the European Societies of Neuropsychology (FESN).

Iedereen gelijk? Niet om samen te werken

Mark Nelissen — Thu, 25 Apr 2013 09:41:16 +0200

Tijdens de lunchpauze davert het zaaltje. De vakbondsmensen vergaderen om hun visie op het beleid van het bedrijf te bepalen. Er wordt op tafel geslagen, geroepen en getierd. ‘Zijn wij misschien niet allen gelijk aan elkaar? Da’s zeker! Dus hebben we allen even veel te zeggen, juist?’ waarop de kameraden in koor hun instemming in het rond bulderen. ‘Wij moeten geen bazen, geen managers, wij doen alles samen!’ En de solidariteit vloeit in het rond. ‘Gelijkheid!’

Iedereen gelijk, ’t is een mooi idee. Sinds de Franse Revolutie scharen velen in menig land zich onder het vaandel van ‘Vrijheid, gelijkheid en broederschap’. Het is natuurlijk goed dat mensen niet van elkaar worden onderscheiden, zeker niet als het op rechten aankomt. Maar er wordt nogal eens onterecht met het begrip ‘gelijkheid’ gegoocheld, zeker in economisch verband. De vakbondsleden die de vlag van gelijkheid boven hun hoofd zwaaien om de macht van hun bazen in te dammen, kunnen beter eerst kennis nemen van enkele biologische mechanismen die ons gedrag sturen. Vooral ons sociaal gedrag, de samenwerking in het bijzonder. Want, de droombeelden van de Franse Revolutie ten spijt, de mens wordt in zijn samenwerking biologisch niet gestuurd door het gelijkheidsideaal. Vakbonden en politieke partijen moeten dat goed weten, vooral wanneer het gaat om de efficiëntie van het economisch systeem.

Zet een aantal mensen bij elkaar en geef hen een opdracht, een gezamenlijke taak. De deelnemers vinden dat ze de hoge menselijke waarde van de gelijkheid moeten respecteren en dus wordt iedereen gelijkgesteld, of bekijkt eenieder de ander als gelijke. Er komt niet veel schot in de zaak, de uitvoering van de taak laat langer dan verhoopt op zich wachten. Maar dan plots – als de meesten het op hun heupen krijgen van al dat gestuntel – werpt iemand zich op als leider. ‘Luister mensen, zo komen we er nooit. We moeten het zo en zo aanpakken. Vooruit met de geit!’ En misschien wordt er wat gemord om die grote mond, maar toch volgt de groep de nieuwe leider. De voltooiing van de taak is in zicht. De moraal van het verhaal: er is een hiërarchische leider nodig om de samenwerking te sturen. Jaja, zegt u, ‘verhaal’! Het is maar een verhaal. Dit voorbeeldje wel ja, maar wetenschappelijk onderzoek heeft uitgewezen dat dit niet zomaar een vertelseltje is, dat mensen wel degelijk beter presteren als ze gelijkheid laten varen voor hiërarchie.

In het onderzoek kregen de deelnemende studenten – vaak wordt er met studenten gewerkt, die zijn goedkoop – willekeurig een dominantiestatus toegewezen: ze kregen ofwel veel macht, ofwel weinig, ofwel ertussenin. Daarna werden groepjes samengesteld bestaande uit drie studenten die ofwel allen dezelfde status hadden – hoog of laag – ofwel alle drie een verschillende status, een hiërarchie dus. Alle studenten binnen een groepje waren van hetzelfde geslacht. Vervolgens kregen ze taken opgedragen: eerst moest iedereen zo veel mogelijk woorden samenstellen uit zestien letters, daarna moest de groep die woorden gebruiken om zo veel mogelijk zinnen te bouwen. Het elegante van deze proefopstelling is dat de taken duidelijk omschreven waren, dat individuen zowel zelf moesten presteren als samenwerken, en dat de resultaten van alle groepen op een eenvoudige manier konden worden vergeleken. Wat bleek? De groepen met een duidelijke hiërarchie, dus waarbij het ene lid meer macht had dan het andere, presteerden beter: ze hadden meer zinnen samengesteld dan de groepen waarbij iedereen gelijk was. Hierna werd nog een andere taak gegeven, waarbij geen samenwerking nodig was, ieder hoefde enkel voor zichzelf te werken. In dit geval werden geen meetbare verschillen gevonden.

We weten uit andere studies dat er een verband bestaat tussen de status in een rangorde en de hoeveelheid testosteron die er in je bloed zit. Meer dominantie gaat meestal gepaard met meer testosteron. Dat wilden de onderzoekers in de maak-zo-veel-mogelijk-zinnenproeven ook nagaan: in hoeverre zal de samenwerking verbeteren indien de deelnemers verschillende gehaltes aan testosteron in het bloed hebben? Ze maakten gebruik van een klein en bijzonder sierlijk trucje dat sinds enkele jaren gangbaar is in gedragsonderzoek: meet de lengte van de ring- en de wijsvinger en bepaal de verhouding tussen beide. Hoe groter de ringvinger is ten opzichte van de wijsvinger, hoe meer de eigenaar van die vingers onderhevig is geweest aan testosteron toen hij of zij nog een foetus was in de baarmoeder. Met deze gegevens van de proefpersonen werden weer groepjes samengesteld. Ze bestonden uit groepsleden die ofwel allen veel of allen weinig invloed van testosteron hadden gekend, ofwel alle drie verschillende gehaltes lieten zien: iemand veel, iemand weinig en iemand ertussenin. Ze kregen dezelfde taken als in de vorige proef. U had het al verwacht, het waren deze laatste groepen – met verschillende concentraties testosteron – die het productiefst bleken. Ze scoorden veel hoger dan de groepen met enkel lage testosteronwaarden of enkel hoge. Deze laatste hadden bovendien veel last van interne conflicten. Hiermee is, terloops, nogmaals aangetoond dat testosteron en dominantie hand in hand gaan.
Dit soort onderzoek maakt dus duidelijk dat wanneer de macht in een samenwerkingsverband ongelijk verdeeld is, er minder conflicten in de groep voorkomen en de samenwerking en de productiviteit toenemen. Als iedereen evenveel macht heeft, neemt de chaos toe, als de macht ongelijk verdeeld is, schept dat orde. Dit onderstreept nogmaals mijn jaren oude stelling dat een rangorde – bij alle diersoorten waarbij dit bestudeerd is – een ordenend systeem is. Bovendien blijkt dit het rendement van een groep te doen toenemen. Dit gegeven is niet enkel interessant om de evolutie van ons sociaal gedrag beter te begrijpen – de mens is als soort groot geworden door samenwerking, dus ook door zijn ingebakken hiërarchie – maar heeft ook economische waarde.

Een team waarin coördinatie noodzakelijk is, maar waarin iedereen veel macht of een hoge status heeft, is onderhevig aan conflicten, elke deelnemer wil de baas zijn. Daardoor neemt de coördinatie af en dus de productiviteit. Geen enkele manager zal hiervan opkijken, want hij of zij ondervindt dit dagelijks, ja zelfs elk uur dat zijn of haar bedrijf draait. Maar voor velen klinkt dit misschien wat te liberaal en te veel een pleidooi om verschillen tussen de werkende klassen goed te praten. Niets daarvan. Evolutie en genetisch bepaald gedrag malen niet om politiek. Bovendien mag een evolutionaire verklaring nooit worden gebruikt om onze cultuur te sturen. Maar als wetenschappelijk onderzoek aantoont dat het ene systeem beter rendeert dan het andere, dan is het misschien niet verantwoord om het betere overboord te gooien. ‘Gelijkheid van alle mensen’ blijft een na te streven doel, maar dan in termen van rechten. Als we naar verantwoordelijkheden kijken, is het misschien gevaarlijk gelijkheid te prediken. Wij blijven immers een onuitgesproken drang naar hiërarchie hebben.

‘Afgesproken!’ roept de vakbondsafgevaardigde. ‘We zijn allemaal gelijk, ieder heeft evenveel verantwoordelijkheid.’ ‘Akkoord!’ dondert het in koor. ‘Maar om onze samenwerking op gang te brengen,’ voegt de man eraan toe ‘zal ik als voorman enkele taken verdelen, dan gaan we aan de slag. En om mijn taak van leider wat te verlichten, wijs ik enkele adjuncten aan, zij zullen toezien of ieder zijn werk naar behoren doet. Akkoord?’ En de troepen lopen achter hun leider aan. Hun productie zal uitstekend zijn. Mensen blijven mensen.

www.ch-darwin.eu

@MarkNelissen

Waarom linkshandigen (nog) niet zijn uitgestorven

Mensenkennis — Fri, 19 Apr 2013 12:55:19 +0200

Vrijwel alle mensen hebben een voorkeurshand. Eén hand die systematisch wordt verkozen boven de andere hand voor het uitvoeren van allerlei taken, gaande van je jas dichtknopen tot een berichtje intikken. In bijna 90 procent van alle mensen is die voorkeurshand de rechterhand en deze rechtervoorkeur komt over heel de wereld en in alle culturen voor. Slechts 10 tot 15% van de wereldbevolking geeft de voorkeur aan de linkerhand, een duidelijke minderheid van linkshandigen dus. Net zoals de mens hebben ook de meeste dieren een voorkeurshand/poot/klauw. Maar anders dan bij mensen zijn er op populatieniveau bijvoorbeeld evenveel rechts- als linkshandige chimpansees.

Een evolutionair perspectief
Het asymmetrisch (i.e., niet volgens een 50/50 verdeling) voorkomen van een bepaalde eigenschap wijst erop dat dit geen neutrale trek is maar dat de ene vorm een evolutionair voordeel heeft op de andere vorm. Als beide verschijningsvormen geen verschillen in biologische fitheid vertonen zouden ze immers evenveel moeten voorkomen. Om een tot hiertoe nog onbekende reden leidt de ontwikkeling van een menselijk individu doorgaans tot de rechtshandige variant. Archeologisch onderzoek van stenen gebruiksvoorwerpen en rotstekeningen wijst erop dat van bij het ontstaan van de mens er steeds een kleine minderheid van linkshandigen heeft bestaan, en dit is ook vandaag nog het geval. Het gegeven dat linkshandigheid lijkt te blijven voortbestaan in onze soort impliceert misschien dat een linkerhandvoorkeur ook een (evolutionair) voordeel heeft.

De voordelen van linkshandigen: de vechthypothes
Een populaire theorie die het voordeel van linkshandigen in termen van biologische fitheid wil verklaren is de ‘vechthypothese’. Deze theorie stelt dat in een fysiek treffen (een gevecht, zeg maar) een linkshandige een verrassingsvoordeel heeft ten aanzien van de rechtshandige omdat deze laatste gewend is het te moeten opnemen tegen andere rechtshandigen, maar niet tegen de zeldzamere linkshandige.

Voorstanders van het verrassingsvoordeel wijzen op het feit dat bij topsporters van interactieve sporten zoals boksen en schermen, maar ook tennis en baseball, het aantal linkshandigen proportioneel veel hoger ligt dan in de algemene bevolking. De vechthypothese voorspelt tevens dat linkshandigen hun verrassingsvoordeel enkel behouden wanneer ze een minderheid vormen. Anderzijds is deze theorie moeilijk empirisch te bewijzen, en is het ook zo dat we al enige tijd niet meer regelmatig fysiek voor ons leven hoeven te vechten al kan deze periode nog te kort zijn om een volledige eliminatie van linkshandigheid te bewerkstelligen. Later deze maand gaan we dieper in op de sterkte van handvoorkeuren (waarom linkshandigen doorgaans een minder uitgesproken handvoorkeur hebben dan rechtshandigen). Een alternatieve verklaring voor de vechthypothese is immers dat linkshandigen een minder uitgesproken lateralisatie van hersenfuncties vertonen.

Deze post verscheen eerder op Mensenkennis.be.

Wie sterke interesse heeft in evolutionaire perspectieven op de mens kan volgend congres overwegen: Human Evolution: Past, Present, and Future (8-10 mei; Londen).

Referenties
Llaurens, V., Raymond, M., Faurie, C., 2009. Why are some people left-handed? An evolutionary perspective. Philosophical Transactions of the Royal Society B-Biological Sciences 364, 881-894.

Erotisch kapitaal

Kris Hardies — Wed, 03 Apr 2013 08:16:37 +0200

Wat hebben Catherine Deneuve, Pierce Brosnan, Madonna, Sean Connery, Christine Lagarde, David Beckham, Michelle Obama en Carla Bruni gemeen? Ze bezitten allen de nodige portie erotisch kapitaal.

De bekende Franse socioloog Pierre Bourdieu introduceerde in de jaren '80 het onderscheid tussen economisch, cultureel en sociaal kapitaal. Economisch kapitaal is wat je hebt, het omvat goederen en hulpbronnen die een directe monetaire waarde vertegenwoordigen (bijv. geld en onroerend goed). Cultureel kapitaal is wat je kent, het bestaat uit hulpbronnen zoals kunst en kennis (eventueel geïnstitutionaliseerd door middel van onderwijskwalificaties). Sociaal kapitaal ten slotte is wie je kent, het betreft de hulpbronnen ("connecties") die toegang geven tot bepaalde netwerken, relaties en groepen. Zowel cultureel als sociaal kapitaal kan onder bepaalde voorwaarden worden omgezet in economisch kapitaal. Zulke omzettingen zijn echter niet kosteloos, ze vereisen een inspanning ("transformatie-arbeid"). Zo kan men er bijvoorbeeld voor kiezen om economisch kapitaal om te zetten in cultureel kapitaal door een jarenlange academische opleiding (biologie, geneeskunde, economie, …) te doorlopen. Of je kunt sociaal kapitaal aanwenden om economisch kapitaal te vergaren, door via relaties een nieuwe (beter betaalde) job te verwerven.

In recent werk heeft de Britse sociologe Catherine Hakim beargumenteerd dat er naast de drie traditionele kapitaalsvormen (economisch, sociaal en cultureel) nog een vierde vorm moet worden onderscheiden: erotisch kapitaal. Erotisch kapitaal is volgens Hakim opgebouwd uit een zestal elementen: (1) schoonheid, (2) seksuele aantrekkelijkheid ("sex appeal"), (3) sociale "vaardigheden" zoals charme, (4) levendigheid (wat meestal tot uitdrukking komt in dans of sportactiviteiten), (5) sociale presentatie (bijv. kledingstijl en accessoires) en (6) seksualiteit. Laat u dus niet misleiden door de term erotisch kapitaal, de term erotisch kapitaal is enigszins misleidend voor datgene waar Hakim naar verwijst: de meeste van de elementen waar erotisch kapitaal uit opgebouwd is, blijken maar weinig of niets met seksualiteit of erotiek te maken te hebben.

HET VROUWELIJK VOORDEEL

Het belang van erotisch kapitaal ligt hem volgens Hakim deels in het feit dat, over het algemeen, vrouwen over meer erotisch kapitaal beschikken dan mannen. Vrouwen hebben op dit vlak dus een voordeel dat ze zouden kunnen (moeten?) aanwenden om de nog steeds bestaande genderongelijkheid te bestrijden en weg te werken (ook in het Westen beschikken vrouwen vandaag de dag nog altijd over minder economisch, sociaal en cultureel kapitaal dan mannen). Onderzoek toont inderdaad ook aan dat erotisch kapitaal aangewend kan worden ten voordele van de bezitter. Mensen die over meer erotisch kapitaal beschikken (bijv. aantrekkelijkere mensen) doen het bijvoorbeeld beter op de huwelijksmarkt (i.e. ze geraken makkelijker aan een partner en hun partners zijn doorgaans succesvoller). Aantrekkelijke mensen krijgen ook eenvoudiger leningen toegewezen, ontsnappen vaker aan strenge gevangenisstraffen en zijn over het algemeen geliefder en gelukkiger. En ook op de arbeidsmarkt biedt bezit van een fikse portie erotisch kapitaal zijn voordelen. Zo zijn bijvoorbeeld aantrekkelijkere mensen over het algemeen succesvoller en verdienen ze meer. Het lijstje voordelen lijkt overigens quasi eindeloos blijkens recente boeken zoals Beauty Pays: Why Attractive People are More Successful (Daniel Hamermesh, 2011) en The Beauty Bias: The Injustice of Appearance in Life and Law (Deborah Rhode, 2011). Bovendien blijkt dat vooral vrouwen gebaat zijn bij het bezit van erotisch kapitaal.

Het idee van erotisch kapitaal en de implicaties die Hakim daaraan verbindt zijn echter minstens om twee redenen problematisch: (1) erotisch kapitaal vermindert snel in waarde; en (2) erotisch kapitaal biedt geen garanties.

DE WAARDE VAN EROTISCH KAPITAAL

Alle kapitaalsvormen zijn (in zekere mate) onderhevig aan waardevermindering (computers, auto's, tuinmeubelen, ... de meeste zaken verliezen aan waarde door de tijd heen). Feit is echter: erotisch kapitaal is sterker onderhevig aan waardeverlies doorheen de tijd dan economisch, cultureel en sociaal kapitaal. Vrouwen (en mannen) kunnen ook op latere leeftijd nog over een serieuze dosis erotisch kapitaal beschikken, maar het is niettemin overduidelijk dat erotisch kapitaal sterk samenhangt met leeftijd.

Dat volgt overigens ook rechtstreeks uit Hakim's eigen argumentatie. Hakim stelt immers dat vrouwen een comparatief voordeel hebben tegenover mannen met betrekking tot het aanwenden van erotisch kapitaal omdat mannen meer in seks geïnteresseerd zijn (Hakim spreekt in dit verband van het "male sex deficit"). Zoals echter genoegzaam bekend is (zie bijv. de blog van Mark Nelissen): mannen verkiezen jonge vrouwen! Erotisch kapitaal is vanuit dat oogpunt dus eerder een slechte investering. Ter herinnering: het omzetten van de ene kapitaalvorm in de andere is mogelijk, maar niet kosteloos. Wie investeert in het opbouwen van erotisch kapitaal die doet misschien op korte termijn wel profijt, maar op lange termijn kan toch worden verwacht dat investeringen in andere kapitaalsvormen een hoger rendement met zich zullen meebrengen.

EROTISCH KAPITAAL BIEDT GEEN GARANTIES

Zoals eerder gesteld is de term erotisch kapitaal eerder ongelukkig gekozen omdat de meeste elementen immers geen seksuele of erotische inhoud hebben. De term erotisch kapitaal is echter mogelijk nog om een andere reden slecht gekozen. Kapitaal (in zijn verschillende verschijningsvormen; economisch, cultureel, sociaal) kan men immers verwerven en bezitten. Ten dele kan men ook erotisch kapitaal verwerven (hoewel de vraag zich stelt of men het ook kan accumuleren), maar men kan het niet bezitten (overdracht is overduidelijk ook niet mogelijk – waar dat voor andere kapitaalsvormen minstens deels mogelijk is). Men kan erotisch kapitaal niet bezitten omdat erotisch kapitaal ten gronde perceptie is. Wie rijk is aan geld (economisch kapitaal), vaardigheden (cultureel kapitaal) of relaties (sociaal kapitaal) die heeft iets tastbaars, concreet in handen. Wie erotisch kapitaal "bezit" heeft slechts de mogelijkheid om dat kapitaal aan te wenden zolang anderen dat erotisch kapitaal herkennen: heeft de keizer kleren aan? Bovendien is het gebruik van erotisch kapitaal voor vrouwen een tweesnijdend zwaard. Enerzijds kunnen vrouwen als "onvoldoende vrouwelijk" worden beoordeeld. En zoals gezegd: wie aantrekkelijk wordt bevonden wordt als intelligenter en competenter beschouwd. Anderzijds bestaat voor vrouwen het gevaar om als "te vrouwelijk" te worden bestempeld. Dat is niet zonder gevaar want onderzoek (bijv. Heflick and Goldenberg 2009) toont aan dat wanneer mensen focussen op een vrouw haar uiterlijk ze haar als minder intelligent en competent beschouwen. Hoewel aantrekkelijke vrouwen dus vermoedelijk inderdaad een streepje voor hebben pas je als vrouw toch maar beter op met het prominent uitspelen van je uiterlijk.

SEKSISME

Tot slot nog een laatste bedenking. Op het einde van de introductie van haar boek Honey Money: The Power of Erotic Capital schrijft Hakim: "Why does no one encourage women to exploit men whenever they can?" [Met "exploit" bedoelt Hakim dat vrouwen gebruik zouden moeten maken van hun erotisch kapitaal; bijvoorbeeld door op de werkvloer te flirten en speels om te gaan met hun mannelijke collega's.] Mocht een man schrijven: "What is wrong with men exploiting women whenever they can?", dan zouden we dat terecht seksitisch vinden. Hakim verwijt radicale feministes dat ze de heersende moraal (die vrouwen ontmoedigt om hun erotisch kapitaal aan te wenden) versterken. Zelfs indien dat waar is, lijkt me dat nog steeds te verkiezen boven de seksistische gedragscode die Hakim blijkbaar voorstaat. Daar kan volgens mij geen zinvol mens zich achter scharen.

Wie Catherine Hakim graag zelf aan het woord wil horen die kan zich op dinsdag 14 april overigens naar Brussel begeven, dan organiseert de culturele organisatie het Vlaams-Nederlands huis deBuren immers een (gratis) lezing en interview met Hakim.

Gsm maakt sociaal contact kapot

Mark Nelissen — Fri, 29 Mar 2013 15:28:24 +0100

Ze raakt stilaan verslaafd aan blind dates, maar had zichzelf beloofd dat dit de laatste was. Het restaurant straalt romantiek uit, open haard inbegrepen. Ze nemen de plat du jour. Hij is een knappe man, elegant, intelligente blik. Na binnenkomst heeft hij zijn sigaretten, pen en smartphone netjes naast elkaar op de hoek van de tafel gelegd en het bestek mooi evenwijdig geschikt. Zij heeft zich uitgedost met haar mooiste jurk en juwelen, is naar de kapper geweest, heeft haar decolleté juist uitgebalanceerd en houdt nu zo lang mogelijk een lieve glimlach aan. Er wordt gepraat over de kwaliteit van de vis, de inrichting van het restaurant, de permanente mislukkingen van de weersvoorspellers en de eurocrisis. Even komen de respectievelijke banen ter sprake, maar de familiale toestand blijft verborgen, evenals elk onderwerp binnen de hoe-zie-ik-het-levensfeer. Nog voor zij aan de tiramisu begint, weet ze dat dit niets wordt. Ze heeft weleens eerder blind dates zonder vonken gehad, maar deze kerel slaat alles, ze klasseert hem onder de koelkasten, de mooie koelkasten.

Waarom klikt het niet? Omdat zij niet mooi genoeg is? Nee. Omdat hij dwangmatig naar evenwijdigheid zoekt? Nee. Omdat hij roker is? Nee. De sfeer is verpest door de aanwezigheid van zijn smartphone, zelfs al blijft die onaangeroerd. Enkel door daar te liggen zorgt het ding ervoor dat er geen paar wordt gevormd en er geen kindjes uit hun beider schoonheid zullen ontspruiten. Overdrijf ik nu met deze intro? Misschien een beetje, maar als u verder leest zult u wellicht anders denken over uw mobieltje.

Het kleinood dat hij op tafel had gelegd, heeft een invloed op ons sociaal leven die veel groter is dan we denken. En dan spreek ik niet over de onvoorstelbare mogelijkheden om via telefoon, tekstberichtjes, e-mail en Twitter met elkaar in contact te komen. De mogelijkheden die een smartphone tegenwoordig biedt, waren enkele jaren geleden nog ondenkbaar, en tussen de tijd dat ik dit schrijf en u het leest – misschien op het kleine scherm – zijn er zeker nog toepassingen bijgekomen. Het ding geeft ons het allerlaatste nieuws, lang voordat een journalist aan een krantenartikel kan beginnen. We bekijken de stand van de beurs tijdens de lunch en checken onze bankrekening voor we de nota vragen. Maar dat bedoel ik niet met ‘invloed op ons sociaal leven’. Nee, de boodschap is eerder negatief: de smartphone maakt onze intermenselijke relaties kapot! Of tenminste voor een stuk. Recent onderzoek heeft de zwarte kant van dit staaltje technologisch vernuft blootgelegd. De tussenmenselijke contacten worden zwaar bemoeilijkt door de nabijheid van het telefoontje, zelfs als het niet wordt gebruikt! Gewoon weten dat het ding in de buurt is, is voldoende om menselijk contact te schaden. Dat klinkt sterk, dus moeten we deze stelling hardmaken met experimenten, en om het kort te houden, neem ik de meest sprekende eruit.

Proefpersonen die elkaar niet kenden, werden gevraagd om twee aan twee een gesprek te voeren. Ze zaten tegenover elkaar op een stoel; in de kamer stond, buiten hun direct zicht, ook een tafel. Daarop lag een boek plus ofwel een gsm ofwel een notebook. De proefkonijnen kregen een onderwerp voor hun gesprek. Ofwel moesten ze over een alledaags onderwerp praten – houd je van Chinees eten? – ofwel over een gewichtig iets – wat vind je de belangrijkste gebeurtenis van dit jaar? Na tien minuten werd het gesprek afgesloten en kregen de deelnemers een vragenlijst waarop ze de kwaliteit van hun kortstondige relatie konden aangeven, zoals ‘hoezeer voelde je je verbonden met de ander?’, maar ook ‘hoezeer vertrouwde je hem of haar?’ of ‘hoeveel empathie heb je ervaren?’

Als de proefsituatie met een gsm in de nabijheid vergeleken werd met die met een notebook, gaven de koppels die een alledaags onderwerp hadden behandeld dezelfde score qua verbondenheid, vertrouwen en empathie. Deze attributen hadden dus geen invloed op hun relatie. Maar er was een duidelijk verschil bij de zwaardere gesprekken: de notebook gaf ook geen verschil, maar de aanwezigheid van de draagbare telefoon deed de score van de kwaliteit van de relatie aanzienlijk dalen. De proefpersonen meldden een lager vertrouwen in de ander en ervaarden minder empathie. Let op, geen van de deelnemers had eigen spullen bij zich, hun eigen mobieltje hadden ze dus van te voren afgegeven. De dingen op tafel waren vreemd voor hen.

Dit klinkt te sterk om waar te zijn, maar toch was dit het resultaat. Enkel de aanwezigheid van een smartphone, zelfs als die niet gebruikt wordt en niet je eigendom is, helpt sociale relaties om zeep. Geen wonder dat de dame uit de blind date de mooie kandidaat niet op prijs stelde: hij was te afstandelijk door de magische krachten van de telefoon op tafel.

Wil dit nu zeggen dat een gsm ons asociaal maakt? Nee, absoluut niet. Hij verandert de intensiteit van ons sociaal karakter niet, maar verschuift het. Kijk. Wij blijven dag in dag uit gefocust op sociale contacten, dat is een van de biologische grondslagen van onze soort. Wij zoeken elkaar op, communiceren met elkaar, vragen of bieden hulp, en ga zo maar door. Zet iemand in een groep vreemden, en na enig oogcontact begint een gesprek. Zet hem of haar in een groep vrienden en de pret barst al los voordat hij of zij zit. Het mobieltje gooit hier evenwel roet in het eten, omdat het een eigen kanaal vormt om anderen te bereiken. Het ding verlengt de ogen en oren waarmee je contact kunt leggen, zelfs met groepsleden die niet binnen handbereik zijn. Als je met vrienden rond de tafel zit, bekijk je hen allen voortdurend, luistert naar hun vragen en antwoorden, en je komt tussenbeide wanneer je denkt dat het nodig is. Noemt hij mijn naam? Oké, ik antwoord. Zegt mijn buurvrouw iets waarmee ik het niet eens ben? Ik laat meteen mijn mening horen. Welnu, als deze vrienden niet rond de tafel zitten, maar verspreid over het land, doe ik precies hetzelfde: ik check elke tien minuten het kleine schermpje en controleer of er nieuwe tekstjes of e-mail zijn. Stel dat iemand me iets meldt, dan zal ik ook meteen reageren. In plaats van rond de tafel te kijken, kijk ik via het kleine beeldscherm naar het hele land. Mijn sociaal karakter is onveranderd.

Er doet zich een probleem voor wanneer je aan tafel zit met vrienden en tegelijkertijd de mogelijkheid hebt om de rest van je kennissenkring te scannen. De twee sociale landschappen schuiven in elkaar. Aangezien je de hoeveelheid aandacht niet kunt verdubbelen, lijdt het ene onder het andere. En vaak heeft het spitstechnologische hebbeding de overhand, de groep die bereikt kan worden is immers vele malen groter en vraagt dus meer aandacht. De dame van de blind date zat niet in een intiem tweegesprek, ze moest concurreren met tientallen anderen. Neem een groepje jongeren die samen op stap zijn. Er wordt druk gecommuniceerd en naar informatie gezocht, maar vooral via de vingers op minuscule toetsjes.

Ik schrijf dit alles neer omdat bovenstaand onderzoek twee dingen erg mooi illustreert. Vooreerst, wij blijven altijd supersociale dieren, in alle gedrag komt dat naar voren, zelfs in een systeem waarbij je op het eerste gezicht zou denken met asociaal gedrag te maken te hebben. En verder is dit het zoveelste voorbeeld van de onuitputtelijke smeltkroes van invloeden: ons gedrag – moet ik het eigenlijk nog zeggen? – is een samenspel van biologische, evolutionair vastgelegde wetmatigheden enerzijds en culturele, zelfgemaakte factoren anderzijds. De hightech heeft zich tussen onze biologie gewrongen, maar neemt die niet weg. Ze verschuift een en ander.

De juffrouw, haar belofte indachtig dat dit de laatste blind date is, richt haar blik van de tiramisu naar de smartphone op de hoek van de tafel, grijpt het onding vast en kiepert het in de open haard. Dan kijkt ze hem breed glimlachend aan. ‘Oké, opnieuw nu, het weer en de euro hebben we gehad, man, maar wist je dat ik een lesbische zus heb en dat ik begin te huilen als je mijn verjaardag vergeet en dat ik graag drie kindjes wil?’ En ze gaat verder: ‘Wat is eigenlijk jouw politieke voorkeur, en huil jij weleens bij een film, en is jouw haaruitval erfelijk?’ Als hij opstaat en het restaurant verlaat, roept ze hem na: ‘Bel je me nog? … nou ja…’

www.ch-darwin.eu

@MarkNelissen

De samenzwering in je hoofd

Hans Op de Beeck — Wed, 27 Mar 2013 10:58:58 +0100

Wil je iets leren over het brein? Vraag je je af hoe het werkt, en vooral, waarom het soms zo duidelijk NIET naar behoren functioneert? Misschien hoop je zelfs dat het vergroten van je kennis over de werking van het brein je vooruit kan helpen in het leven? Dan heb ik iets voor je.

Nee, ik ga je niet doorverwijzen naar een product gemaakt door marketeers. Inderdaad, het woord ‘brein’ wordt al te vaak misbruikt om producten te verkopen. Je kunt bijvoorbeeld een workshop gaan volgen gebaseerd op "brain-based learning". Met wat geluk kom je er al met een inschrijvingsgeld van 600-1000 euro. Het woord ‘brain’ wordt hier vooral misbruikt als een valse rechtvaardiging van het hoge inschrijvingsgeld. Hetzelfde met een concept als "Brain Gym", wat o.a. in Engeland lange tijd verkocht werd als een op neurowetenschap gebaseerde manier om leren te bevorderen via relatief eenvoudige fysieke oefeningen. Voorlopig heeft deze blog zich nog niet bezondigd aan zulke marketing, en dat gaat ook nu niet gebeuren.

Nee dus, het enige dat ik ga doen is je een boekje aanprijzen. Een boek over hoe ons brein werkt, een boek dat zelfs de achterliggende biologisch mechanismen uitlegt. Een boek vol mooie illustraties en metaforen, maar zonder opgeklopte poespas, zonder verkoopspraat. Simpelweg een boek dat goed geschreven is. Ook een boek dat toont hoe wetenschapspopularisering behoort te werken. Gegeven dat we leven in een tijd waarin zelfs één van onze meest vooraanstaande wetenschapsjournalisten suggereert dat de waarheid al eens geweld mag aangedaan worden om een interessant verhaal te vertellen (Dirk Draulans, debat aan de KU Leuven met eredoctor Rita Carter), doet het goed om een populariserend boek te lezen dat er in slaagt om complexe feiten op een eenvoudige en interessante manier uit te leggen ZONDER de waarheid geweld aan te doen.

Hier vind je als illustratie een stukje uit het boek:

"We hebben niet alleen attitudes ten opzichte van mensen, dieren, en objecten, maar ook ten opzichte van plaatsen. Rechtshandigen hebben een voorkeur voor objecten die zich langs de rechterkant van hun lichaam bevinden, en voor de rechterkant van hun omgeving in het algemeen. Wanneer aan rechtshandigen gevraagd wordt een beslissing te maken over welke van twee producten ze zouden kopen, welke van twee sollicitanten ze zouden aannemen en welke van twee buitenaardse ruimtewezens ze het meest zouden vertrouwen (of het minst wantrouwen), dan hebben ze de neiging om de voorkeur te geven aan diegene waarvan de afbeelding op de rechterkant van het blad papier staat. Voor linkshandigen geldt het omgekeerde, en het effect blijft ook wanneer de deelnemers aan het experiment hun opinie mondeling weergeven in plaats van hun handen te gebruiken. Ook is het zo dat wanneer deelnemers wordt gevraagd om een "goed" en een "slecht" dier in kooien te plaatsen, rechtshandigen het goede beest in de rechterkooi plaatsen.

Deze voorkeur voor de rechterkant is blijkbaar gerelateerd aan het feit dat rechtshandigen een betere motoriek hebben aan hun rechterkant. Wanneer mensen een hersenbloeding hebben waardoor ze hun dominante hand niet meer, of minder goed, kunnen gebruiken, dan keert hun voorkeur om. De voorkeur keert zelfs om wanneer deelnemers tijdens een eerste fase van het experiment een motorische taak hebben moeten vervullen (dominosteentjes plaatsen) met een dikke skihandschoen aan hun dominante hand, waardoor ze tijdelijk een betere motoriek hadden voor de niet-dominante hand.

Deze attitudes ten opzichte van plaatsen zijn sterk genoeg om in onze cultuur door te dringen. Het Engelse woord voor rechts ("right") betekent ook "juist". En ook in het Nederlands heeft "recht" een positieve connotatie, terwijl het woord "sinister" uit het Latijn komt, waar het links betekent. Bovendien wordt (of werd) in de monotheïstische religies rechts geassocieerd met God en links met de duivel.

Op het vlak van posities hebben niet alleen links en rechts een betekenis, maar ook boven en onder. Mensen hebben een betere attitude ten opzichte van de hogere positie, die geassocieerd is met onder andere kracht en een hogere sociale positie. Uit experimenten blijkt dat het evalueren van woorden als positief sneller gaat wanneer ze zich bovenaan dan wanneer ze zich onderaan een scherm bevinden, dat mensen die (hypothetisch) tattoos op een lichaam plaatsen de tattoos met een positieve betekenis meer naar boven plaatsen en dat bij een geheugentaak voor de positie van beelden op een scherm, de positieve beelden worden herinnerd op een iets hogere positie dan waar ze werkelijk stonden. En God wordt altijd boven de duivel afgebeeld, nooit omgekeerd."

Conclusie

Ik stel je dus voor om het boek "Het Neurologisch Complot" te lezen, geschreven door Greet Kayaert. Meer informatie kan je vinden op http://www.hetneurologischcomplot.be/, en de auteur zelf kan je aan het werk horen via de link http://www.radio2.be/artikel/het-neurologisch-complot. Het boek zelf vind je in de betere boekhandel.

Zet je brein maar aan het werk!

Perfectionisme: een gave of een vergiftigd geschenk?

Mensenkennis — Wed, 13 Mar 2013 11:14:26 +0100

Perfectionisme: wat is dit eigenlijk?

Perfectionisme is een persoonlijkheidskenmerk, iets wat de ene persoon dus meer heeft dan de andere. Iedereen kent wel iemand uit zijn of haar omgeving die alles tot in de puntjes in orde wil hebben, zelden tevreden is met een bepaald resultaat, en zeer kritisch is voor zichzelf of anderen. Binnen deze opsomming zien we een diversiteit aan kenmerken die we toeschrijven aan perfectionisten. Momenteel is er binnen de literatuur meer en meer consensus omtrent het feit dat perfectionisme een multidimensionaal kenmerk is, wat wil zeggen dat het uit diverse componenten bestaat. Enerzijds onderscheiden we ‘prestatiegericht perfectionisme’, anderzijds onderscheiden we ‘zelfkritisch perfectionisme’ (Boone, Soenens, & Braet, 2011).

Prestatiegericht perfectionisme versus zelfkritisch perfectionisme: wat is het verschil?

• Wie hoog scoort op prestatiegericht perfectionisme legt typisch de lat vrij hoog en heeft hoge standaarden en verwachtingen voor zichzelf. Men zou kunnen zeggen dat dit de ambitieuze mensen zijn die ernaar streven om het ‘te maken’ in hun leven.

• Wie hoog scoort op zelfkritisch perfectionisme is vrij kritisch tegenover zichzelf, heeft vaak het gevoel dat wanneer men iets doet, het niet goed genoeg is en het beter zou moeten, en maakt zich zorgen over fouten. Typisch zullen deze mensen hun zelfwaarde heel sterk laten afhangen van hun prestaties: wanneer ze goed presteren, voelen ze zich goed en waardevol als persoon. Echter, wanneer ze slecht presteren, dan voelen ze zich gefaald als persoon. Het breekbare zelfbeeld dat kenmerkend is voor deze vorm van perfectionisme werd reeds in een eerdere post besproken (zie “hoe tevreden ben jij met jezelf”).

Onderzoek toont aan dat zelfkritisch perfectionisme zeer sterk geassocieerd is met een diverse range aan negatieve gevolgen, zoals laag zelfbeeld, depressie, angst, eetstoornissen (Shafran & Mansell, 2001). Veel minder duidelijk is of prestatiegericht perfectionisme nu geassocieerd is met negatieve, dan wel met positieve gevolgen. Prestatiegericht perfectionisme lijkt een mes te zijn dat aan twee kanten kan snijden.

“I’m a perfectionist, so I can drive myself mad – and other people, too. At the same time, I think that’s one of the reasons I’m successful. Because I really care about what I do.” (Michelle Pfeiffer)

Wie de lat hoog legt, kan diep vallen

Het gevaar van het stellen van hoge standaarden situeert zich op diverse vlakken:

1. Zolang je in staat bent om je hoge standaarden te bereiken, zal je niet noodzakelijk problemen ondervinden. Het is vooral wanneer je geconfronteerd wordt met falen dat problemen aan de oppervlakte kunnen komen.

2. Perfectionisten zijn gevoelig om een succeservaring te gaan herevalueren (‘Ik scoorde wel goed, maar eigenlijk was dat examen ook niet echt moeilijk’). Het gevolg hiervan is dat ze de lat de volgende keer nog wat hoger gaan leggen, waardoor ze hun kans om te falen in de hand werken.

3. Wanneer standaarden onrealistisch zijn en op een zeer rigide, niet flexibele, manier worden nagestreefd, is het meer waarschijnlijk dat men negatieve gevolgen zal ondervinden van deze perfectionistische houding.

4. Er schuilt een gevaar voor het ontwikkelen van zelfkritiek wanneer hoge standaarden worden gesteld. Inderdaad, onderzoek wees uit dat wanneer men gedurende de loop van de dag hoge standaarden stelt, men dan ook meer zelfkritisch is en meer twijfelt aan het eigen kunnen (Boone et al., 2012).

“Perfectionism is not a quest for the best. It is the pursuit of the worst in ourselves, the part that tells us that nothing we do will ever be good enough – that we should try again.” (Julie Cameron)

Deze post verscheen eerder op Mensenkennis.be.

Liesbet Boone
Dr. Liesbet Boone is klinisch psycholoog en momenteel als postdoctoraal onderzoeker verbonden aan de Universiteit Gent. Haar onderzoek focust zich voornamelijk op perfectionisme en eetstoornissen bij adolescenten.

Referenties

Boone, L., Soenens, B., & Braet, C. (2011). Een kritische analyse van het begrip perfectionisme in relatie tot eetstoornissen. Tijdschrift voor Klinische Psychologie, 41, 117-128.

Boone, L., Soenens, B., Thanasis, M., Vansteenkiste, M., Verstuyf, J., & Braet, C. (2012). Daily fluctuations in perfectionism and their relation to eating disorder symptoms. Journal of Research in Personality, 46, 678-687.

Shafran, R., & Mansell, W. (2001). Perfectionism and psychopathology: A review of research and treatment. Clinical Psychology Review, 21, 879-906.

Zang is ouder dan taal

Mark Nelissen — Tue, 26 Feb 2013 15:20:30 +0100

De zon trekt zich beetje bij beetje terug achter de horizon en kleurt de lucht boven de savanne donkerrood. Een man, gehurkt op een rotsblok, staart voor zich uit en stuurt een monotone, lang aangehouden oh-klank over de grasvlakte. Hij zet grote druk op zijn longen om zo luid mogelijk te klinken. Na enkele seconden daalt de toonhoogte, en daarna weer, om dan plots de hoogte in te schieten. Het gaat door merg en been. De man haalt diep adem en herbegint zijn lied. De oh wordt vervangen door ah. Bij een volgende strofe is het weer een andere klinker. Zo galmt zijn gezang minutenlang over de savanne. Hij rust enkele seconden, laat zijn ogen over de vlakte glijden en begint aan een nieuw lied. Het is een zoemend neuriën waarin hij sneller van toonhoogte verandert. Hij gaat staccato verder en ondersteunt de cadans met ritmische slagen met de hand op een hol stuk hout. Dan stopt hij weer plots en laat een brommend geluid horen dat diep in zijn borstkas resoneert en crescendo aanzwelt. Hij schakelt weer over op geneurie, met weer een ander motiefje. Honderdduizenden jaren later zal hij Puccini inspireren tot het ‘zoemkoor’ in Madame Butterfly, maar dat weet hij niet. De zon is nu volledig verdwenen. De zanger zwijgt, geniet nog van de avondrode savannelucht, staat dan op en gaat met een rustig gemoed naar zijn slaapstee. Een steenworp verderop is het hart van een jongedame sneller gaan slaan. Zij zocht nog wat knollen voor het diner, maar raakte in de ban van het schone gezang en verloor de tijd uit het oog. Morgen zal ze de man opzoeken en haar meest verleidelijke blik op zijn ogen richten.

Is dit een melige versie van een retrograde sciencefiction? Misschien wel, maar het woordje ‘fiction’ mag in dezen binnenkort misschien worden geschrapt. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat zang en muziek ouder zijn dan onze taal. Dat mensen, of hun voorouders, communiceerden via woordeloze liederen en ritmische bewegingen. Muziek is vandaag wellicht onze edelste kunstvorm, het zijn bijzonder knappe koppen die haar maken of produceren. Muziek wordt soms als het hoogtepunt van onze cultuur beschouwd, van ons mens-zijn. Wat biedt ons evenveel schoonheid, wat raakt ons emotioneel even intens? Daarom strijkt de titel boven dit stukje ons tegen de haren in. En toch, als we de zaak even rustig bekijken, drijft de sentimentele inleiding verder weg van de sciencefiction.

De jongedame die in de ban raakt van de hemelse klanken en later de man als partner wil strikken, gehoorzaamt aan een fundamentele eis van de evolutie: kies voor je kind een vader die goede genen heeft. Ze zou een DNA-analyse kunnen laten uitvoeren, maar… te duur. In plaats daarvan en geheel buiten haar weten om, richt ze zich op indicatoren die verklappen dat de man hoogstwaarschijnlijk goede kwaliteiten heeft, en die zal doorgeven aan zijn kinderen. Kijk. De kans is groot dat de zanger gezond is. Zijn lied is van ver te horen, het wordt geproduceerd met een geweldige resonantie in zijn ribbenkast en hij kan elke klank zeer lang aanhouden. Dat doe je niet met zwakke longen, met kortademigheid of gewoon met een zwak gestel. De fysieke prestatie van zijn zang is een sterke aanwijzing dat hij gezond is en een goed gestel heeft. In de loterij van de erfelijkheid is de kans groot dat hij dezelfde kwaliteiten aan zijn kinderen zal doorgeven. Maar er is meer. Hij etaleert met zijn zang niet alleen zijn lichamelijke kwaliteiten, maar ook zijn creativiteit. Met de toonzetting van zijn motiefjes, het timbre van zijn stem, de onbeschrijfbare overgangen van de ene toonhoogte naar de andere, componeert hij een schoonheid die de jongedame emotioneel raakt. Om klanken te laten opgaan in schoonheid, moet je creatief zijn. En dat vraagt een groter cognitief vermogen dan gemiddeld. Ook dat wijst op goede genen, want je kunt veel van anderen leren – daar dienen onze scholen voor – maar zonder een aangeboren aanleg voor creativiteit en intelligentie gooi je geen hoge ogen.

Onbewust heeft de vrouw die haar oog, en vooral haar oor, op de zanger heeft laten vallen, ook deze afwegingen gemaakt. De muziek die hij componeerde en uitvoerde geeft geen absolute zekerheid dat hij een geschikte vader voor haar kinderen kan zijn, maar is wel een belangrijke indicatie. Nadat hij verstrikt zal raken in haar netten, betoverd door haar ogen en andere vrouwelijke attributen, heeft ze tijd genoeg om nog meer aanwijzingen te zoeken. Is hij een goed jager? Heeft hij status?

Wil dit nu zeggen dat zang ontstaan is om vrouwen te versieren? Misschien wel, net als humor, maar waarschijnlijk was verleiding een secundaire functie – dat komt vaker voor in de evolutie – en werd gezang al eerder, in andere systemen gebruikt. Communicatie bijvoorbeeld. De samenleving van onze voorouders was niet altijd eenvoudig, de levensomstandigheden konden hard zijn, agressieve conflicten waren nooit ver weg… dat maakt dat een goede emotionele communicatie van onschatbare waarde was. In het hele dierenrijk maken groepsleden hun motivaties aan elkaar bekend, meestal met lichaamshoudingen, bewegingen, kleurveranderingen. Zo ook bij de mens. Maar hij maakte wellicht ook gebruik van geluiden. Waarom denken we dat? Laten we voor de verklaring even te rade gaan bij een mooie theorie die vrij algemeen wordt aanvaard en hier opheldering kan brengen.

Apen houden hun groep samen door elkaar veelvuldig te vlooien, twee aan twee. Alle bindingen die aldus tussen de dieren ontstaan kunnen worden opgeteld tot een kracht die de hele groep bijeenhoudt. In samenlevingen van twintig of dertig dieren is dat nog doenbaar, de dieren kunnen er voldoende tijd voor vrijmaken. Maar onze voorouders leefden in veel grotere groepen, met meer dan honderd leden. Als zo veel mensen in een groep elkaar twee aan twee moeten vlooien, betekent dat een te groot beslag op hun tijdsbudget. Vergeet niet dat er ook nog andere dingen moeten worden gedaan. Dus moest dit tijdverslindende gedrag worden vervangen door een meer doeltreffend systeem, waarbij een individu in één keer meerdere groepsgenoten kan ‘vlooien’. Die efficiëntie werd gevonden in klank. Denk aan de moeder die haar huilende baby troost met sussende geluidjes. Op dezelfde manier konden leden van grote groepen voldoende snel contact houden met elkaar – het akoestisch ‘vlooien’ hoefde niet meer twee aan twee – en was de samenhang verzekerd. We weten natuurlijk niet hoe dat klonk, maar dat is niet zo belangrijk. Of het nu gaat om brommen, piepen, neuriën of zingen… we weten dat het anatomisch en fysiologisch mogelijk was. Meer dan waarschijnlijk moeten we zo de klanken begrijpen die in eerste instantie de groepssamenhang verzekerden en daarna de basis konden worden van de woordeloze liederen.

Mocht deze gedachtegang u toch vreemd in de oren klinken, denk dan aan andere sociale diersoorten die communiceren met variërende toonhoogtes, timbres of ritmes, zoals vogels, apen, walvissen... Hun liederen komen soms in de buurt van wat wij schoonheid noemen. Liet Tsjaikovski zich niet inspireren door de nachtegaal? Het gebruik van zang is dus vele miljoenen jaren ouder dan de mens. Het zou moeilijker te verklaren zijn wanneer het bij een ultrasociale soort als de onze juist verloren was gegaan. Sterker nog, de hersenen van vrouwelijke vogels die de zang van een mannetje beluisteren tonen een emotionele reactie die sterk te vergelijken is met deze van mensen die hun favoriete muziek horen.

Een ander argument om deze visie te staven is de eenvoud van de melodieuze klanken. De gesproken taal is vele malen ingewikkelder. Om te neuriën of te brommen of klanken te zingen is geen ingewikkelde articulatie nodig, geen uiterst complexe regeling van vibrerende stembanden. Die vergen een bijzonder ingewikkeld neuronencircuit in het brein. Bovendien, onze woordenschat en grammatica nemen een zeer groot deel van de hersenschors in om uiterst gecompliceerde programma’s te kunnen draaien. Zolang er geen woorden in een lied zitten, is het dus anatomisch en fysiologisch veel eenvoudiger dan taal. Je hebt wel een stevige borstkas nodig en goed ontwikkelde spieren. Maar we weten dat onze voorouders die hadden.

En dan is er nog de universele relatie tussen emoties en muziek of zang. Overal ter wereld houden mensen van muziek, en kunnen ze er, soms tot tranen toe, door bewogen worden. Als dat effect zo algemeen verspreid is, moet het wel bijzonder oud zijn, en is het een evolutionaire aanpassing. De functie van emotionele communicatie komt dan in zicht.

Even universeel is de groepsbindende eigenschap van zang. Waar mensen hun samenhorigheid willen onderstrepen, zingen ze in groep. Gaande van een clubje studenten op café tot landgenoten die hun volkslied aanheffen. Het muzikale vlooigedrag van onze voorouders is dus nog niet uitgestorven. Uit de volkenkunde weten we dat zang en dans een algemeen gebruikt middel zijn om de stamleden bij elkaar te brengen.

Sommige onderzoekers zien een sterk argument voor de zang-als-communicatievisie in de moeder-kindinteracties. Ik vermeldde al dat een moeder haar baby kan geruststellen met klanken. Er is een theorie, put the baby down genoemd, die stelt dat deze geluiden hun oorsprong vinden in het verlies van onze vacht. Apenmoeders kunnen hun baby meesleuren als deze zich vastklampt aan de vacht. Bij onze naakte overovergrootmoeders kon dat niet meer, en zij waren gedwongen hun kindje neer te leggen wanneer ze voedsel verzamelden. Elke moeder kent de onrust in het wiegje als de baby alleen nog maar vermoedt dat hij verlaten is, en ze weet dat enkele geluidjes hem al geruststellen. Zo deden die voedselzoekende voorouders het ook. De theorie gaat verder. Volgens weer andere onderzoekers is dit de basis van onze zang, en dus van al het muzikale gedrag dat in dit stukje aan bod is gekomen. Vandaag horen we moeders nog steeds communiceren met de kleine spruit via melodieuze vocalisaties. Als u iemand een zuigeling hoort toespreken met een monotone klank, belt u meteen de politie wegens kindermishandeling. De zogenaamde baby-talk staat dichter bij zang dan onze gewone spreektaal en is geschikt voor communicatie met een wezentje dat onze taal nog niet machtig is.

De overgang van melodieuze communicatie naar een taal is vrij eenvoudig te begrijpen. Zonder woorden te gebruiken kun je bij het zingen veel verschillende klanken gebruiken. Het is meer dan waarschijnlijk dat een klank geassocieerd kon worden met een begrip. Een staccato o-klank betekende gevaar. Bij een oe-klank werden groepsgenoten samengeroepen. Een i-e-i-e afwisseling stond voor ‘honger!’ Het ritmisch kletsen op de borst kon vertaald worden in ‘wil je mijn vriend zijn?’ (bij Facebook is één klik genoeg). Er zijn aapjes die verschillende geluiden hebben voor verschillende gevaren, waarom zou dat bij onze soort niet kunnen? En zodra klanken een betekenis hadden gekregen, was het enkel nog zaak om ze te combineren om nog meer informatie te kunnen uitwisselen. De grammatica stond in de startblokken.

Allemaal goed en wel, zegt u, maar wij zingen toch niet als we met elkaar praten! Juist. Ook dat is goed te begrijpen. Zodra taal ingewikkeld genoeg was geworden om complexe dingen uit te drukken, moest het ook een beetje vooruitgaan. Je wint veel tijd door de woorden kort uit te spreken in plaats van ze enige seconden met verschillende toonhoogten aan te houden. Als Madame Butterfly niet gezongen maar gesproken zou worden, bent u voor de pauze al thuis. De melodie maakte plaats voor de snelle verstrekking van informatie. Nu en dan, wanneer emoties moesten worden uitgedrukt, of een vrouw versierd, werd de zang weer tevoorschijn gehaald. Maar doordat dit eerder occasioneel gebeurde, verdween muziek uit de opvoeding. Tegenwoordig hebben we hiervoor speciale lessen nodig. En betalen we veel voor een optreden van Andrea Bocelli.

Als de zon boven de kim verschijnt, staat de jongedame al te wachten naast de slapende zanger die haar gisteravond zo geroerd heeft dat ze met honger naar bed is gegaan. Hij wordt wakker, krijgt de schone in het vizier en bloost, hij is gecharmeerd van haar aandacht. Zij zou hem willen zeggen ‘o edele man, hoe diep is je lied in mijn hart doorgedrongen…’ of zoiets, maar de taal is nog niet geboren. Ze begint voor zijn ogen zachtjes heen en weer te wiegen. Als haar heupen naar links gaan, draait haar bovenlichaam naar rechts, en weer terug. Ook het hoofd wordt sierlijk heen en weer gedraaid, de schouders achteruit getrokken, de lippen lichtjes getuit, alsof ze zich klaarmaakt voor een zoen. Met dezelfde slingerende elegantie draait ze om en om. Haar dans accentueert de vrouwelijke welvingen van haar lichaam, ze zetten haar jeugdige verschijning meer luister bij. Ze kijkt rugwaarts naar haar prooi en glimlacht met de tong ietwat uitgestoken. Honderdduizenden jaren later zal men haar dans sensueel noemen. Nu etaleert ze enkel haar capaciteiten als partner. Dans, als communicatiemiddel voorafgaand aan de taal, is weer een ander verhaal. Dadelijk zal de zanger vastzitten in haar lieflijke klauwen, om enkele jaren later haar kind uit volle borst te leren zingen. Liefst in de avondschemering.

www.ch-darwin.eu

@MarkNelissen

De terugkeer van Sigmund Freud

Leen Lampo — Mon, 18 Feb 2013 15:20:54 +0100

Kwatongen beweren dat Sigmund Freud de neurologie liet voor wat ze was, toen er zich in zijn praktijk steeds meer dames met seksuele problemen begonnen aan te dienen. Hoe dan ook, de neurologie heeft Freud (her)ontdekt.

Zoals bekend heeft de psychoanalyse het al een tijdlang hard te verduren. Ze wordt als pseudowetenschap afgedaan en haar beoefenaars verketterd als charlatans. Aan de andere kant hebben psychoanalytici in de ruim 100 jaar die intussen zijn verstreken, geen enkel lab uit de grond gestampt. Ze zijn niet te bespeuren op wetenschappelijke congressen, laten hun verhandelingen niet in de geijkte wetenschappelijke bladen verschijnen en zijn buitenstaanders voor de wetenschappelijke wereld.

Dat betekent niet dat hun hypotheses nooit zijn getest, maar sommige ervan kun je helemaal niet testen. En op de meest testbare ervan valt een en ander af te dingen. Denk aan het Oedipuscomplex of de seksuele inhoud van dromen. Over de therapeutische doeltreffendheid kun je niets zeggen, want psychoanalytici doen niet aan dubbelblinde klinische studies en dus ook niet aan follow-upstudies. Dat is tenminste wat de tegenstanders beweren.

De voorstanders ontbreekt het evenmin aan munitie, maar hun stemmen klinken minder luid. Ten eerste heeft de psychoanalyse onze kijk op wie wij zijn ingrijpend veranderd, dat is een moeilijk te weerleggen argument. Ze richt zich op thema’s die niet makkelijk meetbaar zijn, maar dat betekent niet dat ze geen oplossingen biedt. Voorts is de psychoanalyse enorm geëvolueerd sinds de dagen van Freud en heeft ze onderzoek van betekenis voortgebracht. Daar zijn wel degelijk controlegroepen en peer-reviewed publicaties aan te pas gekomen. Heel wat ideeën die oorspronkelijk uit de psychoanalyse komen, worden intussen alom geaccepteerd. Denk aan de bepalende invloed van de relaties uit kinderjaren op de volwassen persoonlijkheid. En het basale idee van een dynamisch onbewuste dat onze bewuste ervaringen en relaties met andere mensen vormgeeft heeft geleid tot een toenadering met andere disciplines zoals de neurowetenschap.

Wordt het toch dan nog iets tussen die onverenigbare twee? Wat hebben ze gemeen? Een kleine tien jaar geleden gewaagde neuropsycholoog Mark Solms in Scientific American al van een terugkeer van Freud. Solms stelt dat de ruwe schets die Freuds van de menselijk geest maakte – met het ‘Es’, het ‘Ik’ en het of ‘Boven-ik’ – een markante overeenkomst vertoont met de hersenstructuur volgens de neurologen. Ook wordt het steeds duidelijker dat een groot deel van onze bewuste handelingen onbewuste motieven heeft. Patiënten die zich gebeurtenissen niet bewust kunnen herinneren als gevolg van schade aan de structuren die herinneringen coderen, blijken niettemin beïnvloed door ‘vergeten’ voorvallen.

Meer dan een eeuw nadat Sigmund Freud zijn beroemde praatkuur uitvond, wordt haar effectiviteit nu door hersenonderzoekers bevestigd. De Weense psychiater zou in zijn vuistje lachen, want hij was degene die oorspronkelijk een model van de menselijke psyche wilde ontwikkelen dat een biologische basis bezat. Alleen stonden de methodes van het moderne hersenonderzoek niet tot zijn beschikking.

Wetenschappers hebben zojuist het therapeutisch effect van psychoanalyse in het brein onderzocht. Twintig depressieve patiënten die aan de criteria van een chronische depressie beantwoordden, begonnen bij ervaren psychoanalytici met een behandeling van twee tot vier uur per week. Na vijftien maanden hadden de betrokkenen gemiddeld 129 sessies voltooid. Alles bij elkaar duurde de therapie twee tot vier jaar, afhankelijk van de diagnose. In de controlegroep zaten twintig mensen die qua leeftijd, geslacht en opleiding met de patiënten overeenstemden. Elf mensen leden aan terugkerende episodes van een zware depressie. De neuronale situatie en de veranderingen werden in beeld gebracht met fMRI (functional magnetic resonance imaging) en met een EEG (elektro-encefalogram). Dat gebeurde bij het begin van de behandeling, dan opnieuw na zeven of acht maand en ten slotte nog eens na vijftien maand. Het onderzoek, de Hanse-neuropsychoanalysestudie, wees uit dat de aanvankelijk overgevoelige emotiecentra van depressieve patiënten na maanden behandeling minder prikkelbaar werden.

Komt de droom van de grondlegger van de psychoanalyse eindelijk uit? We zijn er nog niet helemaal, maar er is al een veelbelovende aanzet, aldus de wetenschappers van de Hanse-studie. De International Neuropsychoanalysis Society telt intussen een keur van wetenschappers als Antonio Damasio, Eric Kandel en Vilayanur Ramachandran onder haar leden. Freud is helemaal terug en het heeft er alle schijn van dat hij een blijvertje is.

De wortels van zelfcontrole

Studio Brein — Tue, 29 Jan 2013 15:26:59 +0100

Iedereen heeft het wel al eens meegemaakt dat hij of zij een taak moest afwerken, maar iets nutteloos begint te doen in de plaats. Achteraf voelen we ons dan schuldig omdat we zoveel tijd verspild hebben en wensen we dat we konden weerstaan aan de verleidingen des levens. Hetzelfde scenario als we ’s avonds na het avondeten thuiskomen en nog twee taartjes verorberen die in de koelkast staan ondanks ons voornemen om gezonder te eten. De dag nadien voelen we ons dan een zwak mens en nemen we ons voor om de hele dag zelfcontrole te oefenen en geen gesuikerde dingen te eten.

Hoe komt het toch dat we soms niet doen wat we moeten doen ook al weten we wat het beste is voor ons? Is het zo dat zelfcontrole iets is wat we kunnen trainen, waarin we beter kunnen worden naarmate we het meer doen?

De wetenschap geeft aan van niet. Meer nog, hoe meer we onze zelfcontrole zouden oefenen, hoe minder we er in staat toe zouden zijn. Laat ik dit verduidelijken met een experiment.

Baumeister en collega’s¹ deden een experiment waarin de deelnemers koekjes en radijsjes kregen aangeboden. De ene helft mocht niet van de radijsjes eten en wel van de koekjes. De andere helft mocht enkel van de radijsjes eten en dus niet van de koekjes. Deze tweede groep moest in hun taak dus veel meer zelfcontrole uitoefenen omdat het nu eenmaal veel moeilijker is om de weerstaan aan lekkere koekjes dan aan gezonde radijsjes. Na deze opdracht, moesten de deelnemers een onoplosbare puzzel proberen oplossen. Welke invloed had de zelfcontroletaak op hun doorzettingsvermogen?

De resultaten wezen dat de deelnemers uit de tweede groep zich veel minder lang op de puzzel concentreerden dan de eerste groep. Dit betekent dat zelfcontrole een beperkte bron is. Wanneer je die inzet voor één taak, blijft er minder over voor andere taken. Volgens Baumeister en collega’s zouden mensen minder zelfcontrole kunnen uitoefenen na een inspannende taak, omdat de toegang tot hun zelfbeeld hierdoor verminderd zou zijn en ze op dat moment dus niet meer aan hun ideale zelf kunnen werken.

Miller en collega’s² vonden dit een zeer interessant experiment, maar vroegen zich af of de verklaring met betrekking tot toegang tot je zelfbeeld niet wat te vergezocht was en of de resultaten niet konden verklaard worden door een meer basaal mechanisme. Om dit te testen deden ze een experiment met honden, waarvan we uit eerder onderzoek weten dat zij geen zelfconcept hebben omdat ze zichzelf niet kunnen herkennen in de spiegel. Deze onderzoekers vroegen dertien honden met hun baasjes naar de Universiteit van Kentucky. De honden werden at random in twee groepen onderverdeeld. De eerste groep honden kreeg de opdracht om tien minuten op dezelfde plek te blijven zitten, terwijl de andere groep dieren tien minuten in een kennel werden gezet. Iedereen die een hond heeft, weet dat het voor honden heel moeilijk is om tien minuten op dezelfde plaats te blijven en dat het dus veel zelfcontrole van de honden vereist om toch aan het bevel van hun baasje te gehoorzamen. Na deze opdracht, kregen de honden een speeltje waar een beloning in verstopt was. De honden kenden dit speeltje en wisten dat als ze het voorwerp op de juiste manier draaiden, dat dan een beloning tevoorschijn zou komen. Echter, zonder dat de honden dit wisten werd de beloning geblokkeerd, waardoor de puzzel onoplosbaar was. Net zoals in het experiment met mensen, werd gevonden dat de honden die eerst zelfcontrole hadden moeten uitoefenen, zich veel minder lang met het speeltje bezighielden dan de honden die in de kennel hadden gezeten. Dit bevestigt dus de bevinding dat zelfcontrole een beperkte bron is die op raakt. Echter, aangezien bij de honden dezelfde resultaten gevonden werden als bij mensen, wijst dit erop dat ons zelfconcept niet aan de basis ligt van zelfcontrole. Er moet dus een meer eenvoudige verklaring zijn. Zo zou het kunnen dat de voedingsstoffen die instaan voor zelfcontrole, namelijk glucose, opgebruikt zou zijn na een inspannende taak.

Om dit te testen deden Miller en collega’s een tweede experiment waarbij de honden opnieuw tien minuten op afstand moesten blijven zitten. Ditmaal kreeg de helft van de honden na deze opdracht een drankje met glucose in, terwijl de andere helft een zoet, maar ongesuikerd drankje opdronk. De honden die het zoet, maar ongesuikerd drankje kregen, gedroegen zich gelijkaardig aan de honden uit het eerste experiment. Echter, de honden die het glucose drankje kregen, probeerden ditmaal even lang om het speeltje open te krijgen als de honden die in de kennel gezeten hadden. Dit wijst erop dat de glucose ervoor zorgde dat de zelfcontrole van de honden opnieuw aangevuld werd.

Samengevat, tonen deze resultaten dus aan dat zelfcontrole zowel bij mensen als honden een beperkte bron is die op kan raken, maar opnieuw kan aangevuld worden door glucose in te nemen. Moraal van het verhaal: oefen je zelfcontrole dus niet te vaak als het niet nodig is! Anders zal je op momenten dat het nodig is geen zelfcontrole meer kunnen uitoefenen om dat lekkere stukje taart niet op te eten. Net zoals je geen volledige vrije wil lijkt te hebben bij het maken van keuzes (zie mijn vorige blog) lijkt het er dus op dat je zelfcontrole niet volledig bepaald wordt door je (al dan niet sterk) karakter, maar ook voor een deel afhangt van je voedingspatroon. Een goede tip die de auteurs van dit onderzoek geven is om te anticiperen op het suikertekort. Als je weet dat je veel zelfcontrole zal moeten uitoefenen, opteer dan voor een maaltijd met veel trage suikers, die je lang de nodige energie zullen geven om zelfcontrole te blijven uitoefenen.

Auteur: Sarah Beurms studeerde aan de Universiteit Gent en doet momenteel een doctoraat in het centrum voor leerpsychologie en experimentele psychopathologie aan de KU Leuven. Deze post verscheen eerder op Studio Brein van Breinwijzer vzw.

Referenties

¹Miller, H.C., Pattison K.F., DeWall C.N., Rayburn-Reeves R., & Zentall, T.R. (2010). Self-control without a "self"? Common self-control processes in humans and dogs. Psychological Science, 21, 534-538.

²Baumeister, R.F., Bratslavsky, E., Muraven, M., & Tice, D.M. (1998). Ego depletion: Is the active self a limited resource? Journal of Personality and Social Psychology, 74, 1252-1265.

Er was eens een glazen plafond…

Mark Nelissen — Fri, 18 Jan 2013 17:13:54 +0100

‘Vaak houdt de plakkerige vloer hen tegen’, zegt een gewezen topvrouw van Ikea in een interview met de krant. Ze praat als ervaringsdeskundige over het zogenaamde glazen plafond. Het is verre van de eerste keer dat dit onderwerp aan bod komt in de media. Hoe vaak lezen we niet de klacht dat vrouwen ondervertegenwoordigd zijn in topfuncties in de maatschappij, dat ze worden tegengehouden in hun carrière door de mannen die de top al hebben bereikt. Vrouwen bazuinen het uit, vakbonden laten door megafoons hun ongenoegen horen. Maar het mindert, de laatste jaren wint de visie terrein dat het glazen plafond een fabeltje is, dat het niet meer is dan een excuus van een aantal vrouwen om niet hoger op te hoeven klimmen. Dat lokt dan weer reacties uit van feministen die fulmineren. ‘Enkel uitvluchten om vrouwen te blijven discrimineren!’ Ik vrees hen te moeten teleurstellen. Als we het gedrag van mannen en vrouwen grondiger durven te analyseren, komen we wel degelijk tot de vaststelling dat het glazen plafond, zoals het doorgaans wordt omschreven, een sprookje is.

U kent de mythe van het plafond. Vrouwen krijgen de kans niet om door te stoten tot de hogere machtsposities in instellingen, bedrijven, universiteiten. Ze hoeven evenwel niet onder te doen voor mannen, want ze hebben dezelfde kwaliteiten. Vrouwen turen naar boven, naar de top en zien daar mannen staan, maar ze kijken wel door een glazen plafond, daar handig gelegd door diezelfde mannen. Kijken mag, stijgen niet, het glas is sterk. Je komt er als vrouw niet door, tenzij… je met de juiste topman het bed deelt. Dat is het beeld dat leeft. Nee, zeggen steeds meer mensen, zowel onderzoekers als ervaringsdeskundigen, denk aan de topvrouw van Ikea: het is geen barrière waardoor vrouwen niet opklimmen, maar de kleverigheid van de vloer. Ze blijven plakken in de lagere echelons van de verantwoordelijkheid en de macht. Ze durven de ladder niet op. Of misschien juister: ze willen er niet op. Zijn vrouwen dan bang en lui? En is dat de reden waarom ze graag in een glazen plafond geloven? Nee, het verhaal is in wezen veel mooier dan dat. Het is, wat dacht u, een gedragsbiologisch verhaal.

We werpen een blik op onze geschiedenis, de verre geschiedenis, honderdduizenden jaren terug. Mensen en hun voorouders ontwikkelden een supergeavanceerde samenwerking die de basis legde voor de technologie van vandaag, in al zijn vormen. De socialiteit was een goed geoliede molen die draaide als een tierelier. Een hulpmiddel was een rangorde, een dominantiehiërarchie – het is de laatste keer dat ik het vermeld in dit boek. De hoogste in rang – de alfa – had, per definitie, het meest te zeggen. Hij werd gehoord, werd gevolgd, kreeg respect. Uiteraard ontwikkelden zich meerdere vormen van samenwerking, en elk had zijn eigen rangorde. Voor de jacht had je een handvol stoere kerels, waarvan de oudste welllicht het voortouw nam omdat hij de meeste ervaring had. Bij conflicten met naburige stammen werden grote coalities gevormd, misschien met alle mannen van de groep die konden vechten, en de aanvoerder zal wel de dapperste onder hen zijn geweest. Voor de opvoeding en bewaking van kinderen, werkten enkele moeders samen, en mogelijk had de vrouw met de meeste kinderen de leiding. Enzovoort.

Al deze hiërarchieën verschillen van elkaar. Wat ons nu het meest interesseert is het wezenlijke verschil tussen mannelijke en vrouwelijke rangordes. Bij mannen zien we, vandaag, een steile piramide. Eén man aan de top, gevolgd door enkele luitenants, en naarmate je op lagere echelons komt, zie je steeds meer ondergeschikten. Mannen streven persoonlijke dominantie na, en daardoor is de ladder smal en hoog. Vrouwen doen het anders, zij hechten meer belang aan de groepsdominantie, de club moet winnen. De ladder is kort en breed, of anders gezegd, de piramide is sterk afgeplat met weinig verschil tussen de alfa en de ondergeschikten. Er zijn minder niveaus en deze liggen dicht bij elkaar. Welke is beter, de steile of de platte piramide? Daar gaat het nu niet om, want binnen de mannelijke en vrouwelijke samenwerkingsverbanden hebben ze zeker elk hun efficiëntie bewezen. Maar…

Tienduizend jaar, of iets langer, geleden verdwenen de samenwerkingsverbanden zoals die sinds era’s hadden bestaan. De mens ruilde zijn jager-verzamelaarsbestaan in voor een sedentair leven en ontwikkelde de landbouw. Dat haalde veel overhoop. Bijna heel in ons sociaal leven en dus ook ons sociaal gedrag kwam in een nieuwe omgeving terecht. Denk alleen maar aan de grootte van de samenlevingen: van enkele tientallen mensen, waarbij iedereen iedereen kent, ging het naar duizenden. Er waren dus meer vreemden dan bekenden. De oude genetische basis van het sociaal gedrag bleef evenwel overeind, dus ook de rangorde. We moeten niet vergeten dat de evolutie veel meer tijd nodig heeft om diepgaande veranderingen door te voeren dan enkele duizenden jaren, die voor de cultuur meer dan voldoende zijn om grondige hervormingen te realiseren. Het resultaat hiervan is dat we nu nog steeds de genen van lang vervlogen tijden in ons dragen.

Het sedentaire, agrarische bestaan gaf man en vrouw nieuwe taken, maar de oeroude mannelijke dominantie met zijn rangorde bleef ongewijzigd. Door lichamelijk overwicht drong de man zijn systeem op aan de hele gemeenschap. Het bestuur van de samenleving en dus van de steden werd op mannelijke leest geschoeid. Hetzelfde doet zich voor bij de latere bedrijven, instellingen en alle mogelijke moderne vormen van samenwerking. De man bouwt zijn hiërarchische piramide van macht op. Binnen die machostructuur functioneren ook vrouwen, maar zij hanteren nog steeds hun platte piramide, gekenmerkt door meer sociale dominantie in plaats van persoonlijke. Meer samenwerking dan competitie.

Ziedaar een kanjer van een conflict. De man bouwt een hoge, smalle ladder en baant zich een weg naar boven door – indien nodig – anderen eraf te duwen. De vrouw streeft ernaar slechts enkele treden te beklimmen, samen met haar groepsgenoten. Dan stelt ze vast dat ze niet de top heeft bereikt, maar gecommandeerd wordt door alfamannetjes daar ergens hoog in de lucht. Goed, zegt ze vervolgens, als het zo moet, moet het maar. En ze neemt de mannelijke strategie over. Ze klimt mee op de voor haar onnatuurlijke treden van een te hoge ladder. Indien nodig duwt ze ook anderen opzij. Dacht u dat een vrouw dat niet zou kunnen? Natuurlijk kan ze dat, ze heeft meer dan voldoende vaardigheden om haar mannelijke collega’s achterna te gaan op de klimtocht. En toch, zegt u, gebeurt dit alles uiterst zelden. Waarom?

Dat komt door een aspect van dit proces dat we nog niet hebben aangestipt. De energie die de man spendeert aan de klimpartij, gaat ten koste van andere dingen, niet in het minst van zijn familiale investeringen. Hoe vaak lezen we niet in de pers het relaas van een manager die betreurt zijn kinderen niet te hebben zien opgroeien, zowel van een eerste als van volgende huwelijken? De alfaplaats kost veel, maar hij heeft het ervoor over. De evolutie heeft vrouwen totaal anders uitgetekend. Zij baren de kinderen, zij zogen hen, zij investeren het meest in het grootbrengen van de kroost. Zij zijn immers zeker van het moederschap, een man blijft onzeker over het vaderschap en wil – uiteraard geheel onbewust – niet voluit gaan voor vaderzorg. Zolang vrouwen een baarmoeder hebben en mannen niet, zal dat zo blijven. Zoals elk zoogdierwijfje maximaal investeert in de overleving van haar jongen, zo blijft ook voor de mensenvrouw haar kind de allereerste prioriteit. Letterlijk allereerst. Men zag meermaals vrouwen hun leven riskeren om dat van hun kind te redden. Die onvoorwaardelijke inzet voor hun kroost, honderdduizenden jaren lang, heeft ervoor gezorgd dat er voldoende kinderen in leven bleven. Dat u en ik er zijn. Tegenwoordig is diezelfde inzet niet meer nodig. Scholen, verenigingen en ziekenhuizen nemen veel van de zorg en opvoeding over, en de vrouw kan nog andere prioriteiten stellen. Ze doet dat ook, maar het oeroude familie-eerst-programma blijft werkzaam. Ze laat niet alle energie opslorpen door een klim op de ladder. Haar familie achterlaten om een alfaplaats te bemachtigen, is een brug te ver. Dan liever gelukkig wezen op een lager niveau, en samenwerken binnen een afgeplatte piramide. Kortom, de evolutionaire kostprijs voor het bereiken van de top, is voor mannen aanvaardbaar, voor vrouwen niet.

Ik hoor u tegenwerpen dat natuurlijk niet alle vrouwen moeder zijn, of dat vrouwen op hogere leeftijd zelfstandige kinderen hebben. Juist, maar ook kinderloze vrouwen vertonen het patroon dat ik hierboven heb geschetst, om de eenvoudige reden dat ze hetzelfde gedragsprogramma hebben als moeders. De evolutie heeft geen apart gedragssysteem uitgetekend voor vrouwen met en zonder kinderen. Het vrouwelijk programma blijft doorwerken, heel haar leven lang, ook als de kinderen het huis uit zijn. Ondanks het feit dat de grootmoeder meer zal investeren in haar kleinkinderen, kan het familie-eerst-programma, al dan niet onder druk van de cultuur, toch afzwakken. Zo ontwikkelen moeders van volwassen kinderen vaak meer ambitie. Ze klimmen wel hogerop. Vrouwen aan de top bestaan immers wel, en gelukkig maar!

Dit alles betekent dus niet dat een carrièrevrouw voortdurend de afweging maakt of ze vandaag energie moet steken in haar werk dan wel in haar kind. Nee, de evolutionair bepaalde prioriteit van het moederschap heeft haar ander kwaliteiten gegeven dan de man. Zoals meer zorgzaamheid, meer aandacht voor hygiëne, minder risico’s nemen, meer samenwerken dan in competitie gaan, en noem maar op. Het is door dit geheel aan eigenschappen dat de vrouw haar evenwicht kan vinden in een minder machtige functie op haar werk. Ze laat het machogedrag aan de haantjes. Als morgen – dat wil zeggen binnen tien jaar? – de bedrijven zich stilaan zullen hebben omgevormd tot minder hiërarchische instellingen, en de vrouwelijke samenwerking meer kansen krijgt, dan zal de top automatisch vervrouwelijken.

O ja, voor ik stop, nog even dit. Ik zegde dat vrouwen samenwerken en mannen persoonlijke dominantie nastreven. Maar we kennen natuurlijk wel de vele mannelijke coalities, kerels die samenspannen om macht te verwerven. Dat is niet helemaal hetzelfde. De coalities worden tijdelijk gesmeed om er persoonlijke winst uit te halen, al dan niet met wederkerige gunsten. De samenwerking van vrouwen is van een andere aard, langdurig en groepsgericht. Zij streven een gezamenlijk doel na.

De topvrouw van Ikea was blij dat ze een vrouw was. Zo kon ze rekenen op samenwerking. Hoe zou ze anders haar meubels kunnen monteren?

www.ch-darwin.eu

@MarkNelissen

Moederliefde en schattige baby’s

Mark Nelissen — Fri, 21 Dec 2012 16:23:01 +0100

Herinnert u zich mijn stukje ‘Babymoord straffen of begrijpen?’, waarin ik wat clementie vroeg voor de jonge moeder die haar kind had gedood? Het was nog maar net op het web gepubliceerd, of er vloog al een vraag van een jonge moeder mijn mailbox binnen. Ze was net bevallen. Of ze me eens mocht bellen om over de relatie moeder-kind te praten, want ze was toch wel wat geschokt door mijn analyse van de babymoord. Ik was te zeer door schuldgevoel bezwaard om haar dat te weigeren. Aangezien ik een hekel heb aan telefoons en zij een jongedame is, zaten we de volgende dag in een tearoom bij een kop koffie. Mijn eerste blind date.

Zij: Sorry hoor, professor, maar u schrijft dat er geen sterkere band bestaat dan tussen moeder en kind en toch vraagt u begrip voor de babymoord. Is moederliefde volgens u dan niet het hoogste en mooiste wat er is?

Ik: Ja en nee. Alles hangt af van wat we onder hoog en mooi verstaan. Het is in elk geval de sterkste binding in het dierenrijk…

Zij: O maar, het dierenrijk? Wij zijn toch wel wat verder, hoop ik, het gaat wel over ons en over liefde!

Ik: Dat heb ik begrepen, ja, maar er is in essentie niet echt een verschil tussen onze moederliefde en die van een muis, hoor. Alleen voelen wij ons zo verheven dat we het gevoel ‘liefde’ noemen. Maar wat andere dieren doen, is hetzelfde. Een moeder – het is eender over welke soort we spreken – komt onvoorwaardelijk op voor haar kinderen. Dat is evolutionair ook best te begrijpen. De jongen zijn na hun geboorte volledig hulpeloos, kunnen zich zelf niet voeden, kunnen niet vluchten voor gevaar, kunnen dat gevaar zelf niet zien of horen. Ze zijn zeer kwetsbaar voor agressie. Stel dat er schermutselingen zijn in de groep, dan zouden de weerloze baby’tjes de eerste slachtoffers kunnen zijn. Dus moet er wel iemand onvoorwaardelijk voor hen zorgen, zonder er iets voor terug te vragen. En wie is dat? Wie de meeste genen met hen gemeen heeft, en dat is de moeder.

Zij: De vader toch ook?

Ik: Ja, biologisch wel, maar hij is er nooit echt zeker van de vader te zijn. Er is altijd een kans dat een ander mannetje het wijfje heeft bevrucht. Daardoor zijn vaders bij zowat alle soorten wat meer terughoudend als er in de kinderen moet worden geïnvesteerd.

Zij: Investeren! U gebruikt wel echt kille woorden. Ik investeer heus niet in mijn kindje, hoor!

Ik: Dat zijn maar woorden mevrouw, evolutionair gaat het echt wel om investeren: voeden, beschermen, verzorgen… Het zijn maatregelen die ervoor moeten zorgen dat de dragers van uw genen, uw kinderen dus, wel degelijk groot kunnen worden, en later van u een grootmoeder maken. Maar goed, waar was ik gebleven? De moeder is dus de meest voor de hand liggende verwant die er alles voor over heeft om die dingetjes in het nest in leven te houden. Elk wijfje dat aan deze plicht verzaakt, is meteen afgesneden van de genenstroom, waarmee ik bedoel dat als een wijfje deze regel niet volgt, haar jongen zullen sterven. Haar genen zullen dus niet doorstromen naar volgende generaties. Alleen moeders met een genetische basis voor een bereidheid om voor de jongen te zorgen – een bereidheid die zo sterk is dat wij dat ‘liefde’ noemen – hebben hun genen kunnen doorgeven. Miljoenen en miljoenen jaren lang. Het systeem is in heel die lange tijd alleen maar verbeterd. Dus, of je het nu liefde noemt, of investering of hoe dan ook, het is niets meer en niets minder dan een beantwoorden aan de noodzaak om maatregelen te nemen die je jongen laten leven en groeien. Als je het zonder het warme gevoel van moederliefde zou doen, zou je de kinderen ook in leven kunnen houden. Het is dus niet door warme liefde dat je voor de kinderen zorgt, het is een biologisch erg oude motivatie die wij nu eenmaal zo noemen. Of om het anders te zeggen, stel dat jongen of kinderen geheel klaar voor de overleving geboren zouden worden en ze honderd procent voor zichzelf kunnen zorgen, zouden we wellicht niet over moederliefde praten. Misschien over moedervriendschap, of moederrelatie…

Zij: Ik krijg er rillingen van... (Ze kiepert nog een suikerklontje in haar koffie.) Maar het is toch wel sterk dat wij na de bevalling, die niet echt het hoogtepunt is van elegantie en prettige gevoelens, al meteen en volmondig door de knieën gaan voor dat kleine ding.

Ik: Tja, ik denk dat ‘meteen’ wat sterk is uitgedrukt. Ik weet nog niet zeker of die motivatie, of laten we nu maar van liefde spreken, onmiddellijk tot uiting komt. Het zou kunnen dat er een overbrugging nodig is.

Zij: (Kijkt mij woordeloos, met open mond en verdwaasde ogen aan.)

Ik: Luister. Er is vastgesteld bij muizen dat een wijfje nadat ze geworpen heeft het hormoon oxytocine nodig heeft om de muizenmoederliefde te ontwikkelen. Dat hormoon is al aanwezig in haar bloed, het werd afgescheiden om te helpen de contracties in gang te zetten. De naakte, blinde muisjes zijn ook voor een muizenmoeder weinig aaibaar. Om haar toch aan te zetten tot zogen en bescherming, komt dat hormoon in actie. Als je in een experiment het hormoon tegenwerkt, daalt de moederliefde of blijft ze weg. Na enige tijd hebben de diertjes een zachte vacht en zal de moeder ze met plezier overstelpen met de nodige zorgen. Het hormoon is hiervoor niet meer nodig. Oxytocine levert dus een soort overbruggingskrediet om onmiddellijk na de geboorte, nog voor de moederliefde tot stand is gekomen, de jongen voldoende te voeden en te beschermen. En, je zult het niet graag horen, ik denk dat dit bij de mens ook zo zou kunnen zijn.

Zij: Ik ga naar huis.

Ik: Nee, wacht. Je moet dat niet persoonlijk opvatten, wat natuurlijk moeilijk is als je net zelf hebt geworp… sorry, bent bevallen. Maar dat kleine ding dat uit je buik komt, is ook niet bepaald aaibaar. Het hangt vol smurrie, ruikt allesbehalve lekker, heeft je pijn bezorgd – misschien wel urenlang – en het enige wat het je geeft, is lawaai en een vieze blik. Dat zijn stuk voor stuk dingen die niet meteen liefde oproepen. En toch moet dat, want je moet als moeder vanaf de eerste minuut zorgdragen. Dus is het best mogelijk dat het oxytocinesysteem van knaagdiertjes algemeen voorkomt bij zoogdieren, en dan dus ook bij ons. Dat is vanzelfsprekend. Na enkele uren of dagen ziet de zuigeling er al helemaal anders uit en is hij of zij meer dan snoezig genoeg om de moeder te laten smelten. Heel de familie overigens.

Zij: Ja, nog een geluk dat een baby zo schattig is. Dat heeft de evolutie dan toch wel goed bekeken, niet? Zou de moederliefde zich anders voordoen als een kindje niet lief was?

Ik: Tja, een baby is niet toevallig lief. Zijn uiterlijk is gewoon het resultaat van enkele biologische factoren. Wij noemen die aanblik lief, maar wat betekent dat eigenlijk? Een baby heeft bijvoorbeeld grote ogen en een grote schedel. Dat vinden we schattig. Maar een groot hoofd is enkel het gevolg van de grootte van de hersenen. Wij krijgen bij de geboorte zowat alle hersencellen mee waarmee we het de rest van ons leven moeten doen. Andere cellen in het lichaam zullen nog vele malen delen om ons te laten groeien en organen te vernieuwen, maar zenuwcellen doen dat niet, uitzonderingen daargelaten. Dus is het hoofd vrij groot. Een volwassene met zulke lichaamsverhoudingen zouden we niet mooi of lief vinden, maar eerder monsterachtig. Maar bij een klein lichaampje herkennen we daaraan meteen een baby, en dat is net wat de evolutie wil. Zoals ik al zei, baby’s en kindjes zijn kwetsbaar, ze zullen een woede-uitbarsting misschien niet overleven. Daarom beschikken wij, net als andere soorten, over een heel sterke remming van de agressie. Jonge dieren, dus ook onze kinderen, zenden signalen uit die in wezen enkel zeggen: ‘Ik ben zo fragiel als een zeepbel, ontzie mij!’ Het grote hoofd, grote ogen, klein neusje enzovoort maken juist die signalen uit. Ze zijn dus niet speciaal ontworpen, ze zijn het automatische resultaat van het baby zijn. De agressie remmende signalen noemen wij ‘lief’. Baby’s zijn niet lief gemaakt, onze geest heeft alles aan hun lijfje de waarde ‘schattig’ gegeven. Dus als baby’s van onze soort om welke reden dan ook een groene huid met wratten zouden hebben, dan zouden wij een groene huid met wratten lief vinden.

Zij: Al even leuk, zeg! Mag ik nog eens terugkomen op die muizen en uw stelling dat hetzelfde systeem van dat hormoon – hoe heet het ook weer, oxytocine? – ook bij ons zou werken: waarom zouden wij gelijk zijn aan muizen?

Ik: Mag ik dan uw vraag omdraaien? Waarom zouden wij verschillen? Waarom zou in de loop van de evolutie zich plots een fundamentele verandering hebben voorgedaan in een mechanisme dat al miljoenen jaren perfect werkt? Never change a winning horse! Er kan altijd een verbetering worden aangebracht, maar een zuivere moederliefde die al meteen op volle toeren draait aan het begin van de barensweeën is niet beter dan een hormoon. De kans dat er dan wat misgaat, is veel groter dan in een systeem dat zijn werking ontleent aan een molecule die toch al in je bloed zit.

Zij: Dat is toch geen bewijs, het is pure speculatie!

Ik: Ik ga u weer niet tegenspreken, maar het is wel een speculatie die op stevige grond steunt. Het gebeurt vaak dat bevindingen die bij proefdieren in verband met hormonen zijn gevonden, later ook voor de mens bleken te gelden. Het is zelfs de regel. Als dat niet zo was, zou het niet veel zin hebben om proefdieren te gebruiken. Laten we dan maar proeven doen op mensen. Kandidaat?

Zij: (Ze blijft boos en geschokt kijken.) Ik ben drie weken geleden bevallen. Nu moet ik dus aanvaarden dat ik gewoon door een hormoon ben gestuurd om warme liefde te voelen voor mijn dochtertje. Leuk is anders!

Ik: Waarom? Het is toch het resultaat dat telt? Dankzij dit overbruggingssysteem – als ik gelijk heb – is jouw dochtertje nu dolgelukkig en wordt ze vertroeteld en geknuffeld en verzorgd en gezoogd. Ze krijgt nu de ideale basis om op te groeien tot een pracht van een kind en later tot een zonnige vrouw die even intelligent zal zijn als haar moeder, en even stralend door het leven zal gaan!

Zij: Ober, de rekening alstublieft!

Mijn eerste blind date… niet meteen een succes! Te veel grijze haren?

www.ch-darwin.eu

@MarkNelissen

Het inbeeldingsvermogen van dode zalmen

Studio Brein — Thu, 13 Dec 2012 13:44:03 +0100

Heb je je ooit al eens afgevraagd hoe onderzoekers nu precies zijn te weten gekomen dat de hippocampus, een deel van de temporale hersenen, een belangrijke rol speelt in ons geheugen? Of dat het voorste deel van de hersenen, de frontale cortex, een belangrijke rol speelt bij het uitvoeren van complexe taken? Nog meer specifiek, hoe is men ooit tot de ontdekking gekomen dat er in de hersenen gebieden zijn zoals de Parahippocampal Place Area, dat alleen reageert op huizen, en de Fusiform Face Area, dat alleen reageert op, je had het al geraden, gezichten?

Stel je voor dat je zelf een onderzoeker bent en je wil weten welk deel van de hersenen actief is tijdens het verwerken van emotionele informatie. Je besluit om alleen proefpersonen emotionele foto’s te laten bekijken terwijl ze in een functionele-MRI-scanner liggen. Deze scan levert je een gigantische hoeveelheid data op die aangeven in welke mate alle delen van de hersenen actief waren tijdens het uitvoeren van deze taak. Hieruit concluderen waar emotionele informatie verwerkt wordt, zou echter te eenvoudig zijn.

Tijdens het bekijken van foto’s gebruiken proefpersonen hun ogen, en deze visuele informatie zal voor een grote activatie zorgen in de zogenaamde occipitale kwab, daar waar de hersenen visuele informatie verwerken. Om te verhinderen dat je verkeerdelijk besluit dat emotie in de occipitale kwab verwerkt wordt, laat je de proefpersonen ook een reeks neutrale foto’s zien, die je als controle gebruikt in het experiment. Aangezien deze controlefoto’s volledig identiek zijn aan de emotionele foto’s waarin je geïnteresseerd bent, op het emotionele karakter van de foto na, besluit je dat het verschil tussen beide foto’s je een goede indicatie kan geven van de hersendelen die actief zijn bij het verwerken van emotionele informatie. Aangezien beide foto’s activatie in de occipitale kwab veroorzaken zal het verschil tussen beide deze activatie uitmiddelen. Vervolgens kan je voor elk deel in de hersenen kijken of er een verschil in activatie zit tussen de neutrale en de emotionele foto’s. Als dit zo is, dan heb je prijs! Daar, in die hersendelen waar een verschil zit, daar worden emoties verwerkt! Laat de persen maar al warmdraaien.

Alvorens overhaaste conclusies te trekken, toch even een kleine opmerking. Om voor elk hersengebied te kijken of de activatie daar verschillend is gebruiken we statistiek. We kijken of er een statistisch significant verschil is. Dat wil zeggen, of het verschil in activatie tussen beide soorten zinnen groter is dan kan verwacht worden puur op basis van kans. Wat betekent dat, groter dan kans? Stel dat je dezelfde test 100 keer opnieuw zou doen en je zou meer dan 95 keer hetzelfde uitkomen, dan zeggen we dat deze bevinding significant verschillend is van wat we op basis van toeval zouden verwachten. Dit betekent echter ook dat je in vijf van die testen puur op basis van toeval niets zal uitkomen. Deze benadering heeft grote gevolgen voor dit soort onderzoek, want de omgekeerde redenering klopt ook. Als er geen verschil is tussen 100 hersengebieden zullen we toch, op basis van kans, bij 5 daarvan een statistisch significant verschil vinden dat eigenlijk volledig aan toeval te wijten is. Je kan je wel inbeelden dat deze valse positieven (we vinden een effect dat eigenlijk ‘vals’ is) grote gevolgen kunnen hebben voor je conclusies.

Zalm in de scanner
Beeld je nu opnieuw in dat je wil weten welke hersengebieden instaan voor het verwerken van emoties. Deze keer ben je echter niet geïnteresseerd in hoe mensen dit doen, maar hoe zalmen emotionele informatie verwerken. Meer bepaald, dode zalmen. Dit was precies wat Craig Bennett en zijn collega’s deden. Ze voerden precies dezelfde taak uit als jij hierboven, deden precies dezelfde analyses als jij hierboven, en kwamen net als jij tot de bevinding dat bepaalde hersengebieden statistisch significant méér actief waren tijdens het observeren van emotionele zinnen in vergelijking met neutrale zinnen. Wat was het belangrijkste verschil tussen hun studie en die van jou? De enige deelnemer aan het experiment was een dode Atlantische zalm. Opsturen naar de meest gerenommeerde tijdschriften zou je denken? Zelfs dode zalmen kunnen emotionele informatie verwerken? Wereldschokkend nieuws?

Wat Bennett en collega’s met dit experiment wilden aantonen is exact wat ik hierboven heb uitgelegd. Tijdens een functionele MRI scan worden de hersenen onderverdeeld in 130.000 kleine voxels (een soort driedimensionale pixels). Vervolgens wordt in de analyse voor elke voxel apart gekeken of die verschillend actief is bij neutrale of emotionele foto’s. Dit werpt meteen een heel ander licht op de resultaten. 130.000 voxels, waarvan we per honderd tests vijf valse positieven verwachten, dat zou 6.500 valse positieven moeten opleveren. Dit is uiteraard een veel betere verklaring voor de vreemde resultaten van deze studie. Volgens de auteurs is het ongeoorloofd om data van functionele MRI scans op die manier te analyseren. Elke kleine toevalligheid in de data (bijvoorbeeld, met oudere scanners krijg je vaak kleine ruispatronen), kan op deze manier foutief als een cruciaal hersendeel voor deze taak beschouwd worden.

De uiteindelijke conclusie is minder spannend, maar des te belangrijker dan het verhaal zelf. Bij het uitvoeren van dit soort testen moeten we zorgen dat de kans op valse positieven 5 op 100 is voor alle testen die we uitvoeren samen, en niet voor elke test apart. Hoe dat precies moet gedaan worden, daar bestaan verschillende manieren voor, maar een correctie voor dit probleem is noodzakelijk! Indien onderzoekers zich hier niet aan houden en toch analyseren zonder de nodige correcties, dan weet jij alvast hoeveel geloof je moet hechten aan de opmerkelijke krantenkop ‘goudvis leest gedachten zonder fysiek aanwezig te zijn’.

Kobe Desender maakt een doctoraat aan de Vrije Universiteit Brussel. Zijn onderzoek gaat over de vraag of we cognitieve controle ook onbewust kunnen uitoefenen.

Bennett, C. M., Baird, A. A., Miller, M. B., & George, L. (2004). Neural Correlates of Interspecies Perspective Taking in the Post-Mortem Atlantic Salmon: An Argument For Proper Multiple Comparisons Correction. Journal of Serendipitous and Unexpected Results, 1(1), 1–5.

De cybersuicides: de stille pijn achter statistieken

Studio Brein — Tue, 04 Dec 2012 09:18:34 +0100

Een poos geleden pleegde een kennis van een vriendin van me zelfmoord. ‘s Anderendaags kamde de politie haar computer uit en wat bleek: de avond voordien had ze inderdaad het web afgespeurd naar manieren om zichzelf van het leven te beroven.

In het facebook-tijdperk wenden mensen zich niet enkel voor sociale pret tot het internet, maar ook (vooral?) in diepe wanhoop en compleet isolement. Het is de paradox van onze hypergeconnecteerde samenleving. Vanuit de privacy van de slaap- of huiskamer wordt gezocht met zoektermen die zowel de futielste beslommeringen als de ware existentiële crisissen blootleggen. Het geeft aan welke schat aan gevoelige informatie internetbedrijven over ons verzamelen.

De autocomplete functie van Google vult mijn zoekopdrachten aan op basis wat veel gezocht wordt

Google kwam enkele jaren geleden met een instrumentje dat de wetenschapper in mij doet watertanden: Google Trends. Je geeft een zoekterm in en in plaats van een resem webpagina’s krijg je een grafiekje van het aantal keer dat deze zoekterm werd ingetikt in de Google-zoekrobot, compleet met evolutie doorheen de tijd en verspreiding over regio’s en landen. Dat die aantallen ruwe schattingen kunnen geven voor werkelijke situaties bewijst Google zelf met ‘Griep Trends’¹: aan de hand van een mix van zoektermen gerelateerd aan grieptoestanden voorspelt het internetbedrijf de momenten en pieken van de jaarlijkse griepepidemies. Wie googlet er immers niet nu en dan naar zijn kwaaltjes en symptoompjes. Met een hoop minder werk weet Google zo sneller waar en wanneer de griep piekt dan de officiële wegen, die via dokters en logge registratieprocedures moeten verlopen.

Maar terug naar de zelfdodingen. Spreken over een zelfmoordepidemie zou nodeloze bangmakerij zijn, maar het is geen geheim dat vooral ons land met ongewoon hoge zelfmoordcijfers te kampen heeft. De hoogste in Europa, op Finland na². Als we kijken naar hoe vaak mensen zoektermen als ‘zelfmoord plegen’ en andere gerelateerde opdrachten voorschotelen aan Google dan ziet dat er zo uit doorheen de tijd.

Hoe vaak zoeken mensen met google naar termen over zelfmoord plegen (genormaliseerd).

Een lichtjes luguber idee om dit te gaan onderzoeken, ik geef het toe. Je duizelt als je je probeert voor te stellen welke individuele drama’s achter die cijfers schuilgaan.

Allereerst valt op dat mensen dit soort zoekopdrachten pas vanaf 2005 ingeven. Niet zo verwonderlijk, omdat Google de grafiek pas tekent op het ogenblik dat er een zeker volume van zoekopdrachten gebeurden met deze term. De massa mensen online was vermoedelijk nog niet groot genoeg in 2004 en bovendien was het internet als bron van (dit soort) informatie nog onvoldoende ingeburgerd. Een tweede opvallend element is de stijging na 2008. We kunnen ons afvragen of het uitbreken van de economische crisis hier voor iets tussen zit. De economische situatie nam al eind 2008 een diepe duik, maar echt voelen deden we het pas maanden later. De New York Times meldde begin dit jaar al een toename van het aantal zelfmoorden in Griekenland, Ierland en Italië, landen die het sterkst door de economische crisis getroffen zijn. Voor depressies wordt dezelfde tendens waargenomen³.

De zelfmoorden zijn in dit geval een duidelijker teken: zelfmoord is geen stoornis, geen ziekte die louter teruggebracht kan worden naar een ontspoord individu. Het is hooguit een ultiem symptoom, meestal van een gebroken band met de samenleving⁴. Een samenleving waarin je geen gehoor meer vindt. Eén van de belangrijkste voorspellers van het aantal zelfdodingen is dan ook de werkloosheid in een samenleving⁵. De huidige economische situatie vreet aan ons sociaal weefsel. De socioloog Durkheim toonde meer dan honderd jaar geleden al aan dat het aantal zelfmoorden in direct verband staat met de kwaliteit van het sociale weefsel. De ‘angst van de beleggers’ verbleekt in het licht van de angsten van mensen die op straat staan of gezinnen die gebukt gaan onder schulden.

Natuurlijk geeft het aantal zoekopdrachten slechts algemene, ruwe trends van de werkelijke zelfmoordgevallen (net zoals griep trends), en zijn ze geen rechtstreekse afspiegeling daarvan⁶. Maar net de discretie van de meting maakt van zoektrends een interessante methode om dit soort thema’s te onderzoeken. De relatieve privacy van een zoekmachine werkt drempelverlagend voor veel mensen, vooral in een cultuur waarin gevoelige onderwerpen eerder worden ingeslikt (hebben Vlamingen niet het binnenvetten tot nationale sport verheven?⁷). Facebook of Twitter zullen voor dit soort vragen veel minder aangesproken worden. Hoewel, ook daar blijkt potentieel te zitten voor onderzoek over zelfmoord: een recente studie⁸ baseerde zich precies op de data van vriendenkringen op sociale netwerken. De onderzoekers ontdekten dat het aantal online vrienden niet veel invloed heeft op de kans over te gaan tot zelfmoord. Wat die kans wel verhoogde was een opmerkelijk kleiner aantal zogenaamde driehoeksvriendschappen: vriendschappen waarin de vrienden ook vrienden van elkaar zijn.

Tot slot nog even terug naar de grafiek. Hoewel in het laatste half jaar het aantal zelfmoord-gerelateerde zoekopdrachten stabiel lijkt te blijven, zitten we nog steeds op een hoger niveau dan vóór 2009. Als één zelfmoord een Arabische lente in gang kan zetten, wat moeten honderden zelfmoorden dan niet kunnen?

Wie met vragen zit over zelfdoding, kan terecht bij Tele-Onthaal (106 of www.tele-onthaal.be) of de Zelfmoordlijn (02–649.95.55 of www.zelfmoordlijn.be).

Sander Van de Cruys maakt een doctoraat in de experimentele psychologie aan de universiteit van Leuven.

Bronnen:

Ginsberg, J., Mohebbi, M. H., Patel, R. S., Brammer, L., Smolinski, M. S., & Brilliant, L. (2008). Detecting influenza epidemics using search engine query data. Nature, 457(7232), 1012-1014.
Zelfmoordcijfers van de OESO
Rapport van het World Federation for Mental Health
Effects of the 2008 recession on health: a first look at European data, Suicides associated with the 2008-10 economic recession in England: time trend analysis
Milner, A., McClure, R., & De Leo, D. (2012). Socio-economic determinants of suicide: an ecological analysis of 35 countries. Social psychiatry and psychiatric epidemiology, 1-9.
Ik koos hier bovendien de meest voor de hand liggende zoektermen. Een betere mix van zoektermen kan de voorspelling waarschijnlijk nog verbeteren. Ook dit hebben onderzoekers van Google duidelijk gemaakt met flu trends: door het enorme volume data kunnen ze verbanden ontdekken die veel minder voor de hand liggen
Zelfmoord bij jongeren (redactie.be)
Masuda, N., Kurahashi, I., & Onari, H. (2012). Suicide ideation of individuals in online social networks. arXiv preprint arXiv:1207.0561

Verkeersagressie

Mark Nelissen — Thu, 29 Nov 2012 16:03:33 +0100

De politierechter kijkt me streng aan: “Zo mijnheer, u heeft er geen probleem mee dat u het slachtoffer een blauw oog sloeg, alleen maar omdat hij uw parkeerplaats had ingepikt. Waarom?” Ik kijk de wijze man recht in de ogen en antwoord heel beleefd: “Maar mijnheer de voorzitter, u zegt het zelf, omdat hij mijn parkeergelegenheid voor mijn neus wegpakte; dat was mijn plaats, ik had ze eerst gezien. Dus moest hij maar elders gaan zoeken. Hij was de dief, ik het slachtoffer en dus heb ik me verdedigd. Zo, dat is het dan? Kan ik nu naar huis?” waarop de magistraat, rood aanlopend en op tafel slaand, roept: “U blijft hier! Denkt u echt dat dit zomaar kan?” En ik dan weer: “Ja natuurlijk, want dit is zuivere biologie! Kijk…”

Het klinkt u zeker niet vreemd in de oren als ik zeg dat mensen zich in het verkeer vaak totaal anders gedragen dan elders. Neem alleen al het egoïsme. Voor velen is het toch zo moeilijk om voorrang te verlenen, te ritsen, galant te zijn. Maar een extreem punt is agressiviteit, de vaak uit de hand lopende verkeersagressie.

Verkeersagressie – waarbij chauffeurs met elkaar op de vuist gaan of waarbij soms zelfs een vuurwapen wordt getrokken – wordt wel eens onder de noemer van een afwijking geplaatst, met de klinkende Engelse naam intermittent explosive disorder. Daaronder wordt verstaan dat iemand een extreme ontploffing van woede ervaart die tot echt geweld kan leiden, zonder dat dit in verhouding staat tot de oorzaak ervan. Bijvoorbeeld, iemand pikt je parkeerplaats en jij reageert met een flink opdonder op zijn oog. Er wordt met deze technische omschrijving gezegd dat je een storing hebt in de impulscontrole. Kortom, verkeersagressie wordt nogal eens graag als een afwijking gezien. Die visie is te begrijpen omdat de ontplofbaarheid van autobestuurders merkelijk groter is dan wanneer ze hun wagen hebben verlaten. De auto in het verkeer blijkt een eigen relatie te hebben met agressie, verschillend van andere dingen rondom ons. En toch, als je dit even gedragsbiologisch bekijkt, zit er misschien meer logica in dan je op het eerste zicht zou denken.

Territoriaal gedrag is ons niet vreemd. Binnen onze soort bestaan er veel territoria, sommige zijn van een groep, zoals een land, andere zijn individueel of familiaal, zoals een huis met tuin. Het grondgebied moet door anderen worden gerespecteerd, zo niet verdedigen we het. Dat is een algemeen gegeven in de dierenwereld, wij ontsnappen er niet aan. Daarnaast hebben wij ook een vorm van lichamelijk territorium, een gebied rond ons lichaam dat door anderen niet mag worden betreden. Het wordt bestudeerd in de proxemica. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen verschillende gradaties, afhankelijk van wie het persoonlijk gebied wel of niet mag betreden: zo zien we een groot verschil tussen een geliefde en een vreemde, tussen de tandarts en de tuinman, tenzij hij je hartendief is. We worden ongemakkelijk en soms zelfs boos als ons lichamelijk territorium wordt binnengetreden. Enkel bij een te dichte massa mensen, zoals in een volle tram, is weerstand onmogelijk en wachten we gelaten af tot de halte die ons uit de sardienenblik zal bevrijden.

Welnu, onze auto is ook een territorium, net als onze tuin. We hebben er veel voor betaald en hebben hem volgens onze persoonlijkheid ingericht, met beige kussentjes op de hoedenplank en een paars vogelpluimpje bengelend aan de voorspiegel. Anderen mogen enkel instappen op uitnodiging. Maar het is meer dan dat. Een territorium is onroerend, probeer maar eens je tuin mee te nemen. Een auto daarentegen is per definitie roerend, als hij niet verplaatsbaar was had je even goed een tuinhuisje kunnen kopen. Dus, hier heeft ons oeroude gedragsprogramma een probleem. Als de auto gehoorzaamt aan de wetten van de territorialiteit en toch van plaats kan veranderen, dan moet hij onder de noemer van de lichamelijke afbakening vallen. Zulke rare dingen kunnen gebeuren met iets dat zo nieuw is dat de evolutie er nog geen vat op kon hebben. Dus, wij breiden onze lichamelijk territorium uit tot de eigen wagen. Zoals we willen dat mensen op enige afstand van ons blijven, zo verwachten we hetzelfde van chauffeurs die het gedurfd hebben om dezelfde straat als wij te gebruiken. Blijf op afstand! Maar dat gebeurt lang niet altijd, en soms kan het ook niet, zoals in een file, en dan worden we korzelig en hebben we het moeilijk. Dat is al een belangrijke factor om het plotse ontploffen van de woede in het verkeer te verklaren. Er is nog maar een druppel nodig om de emmer te laten overlopen.

De bestuurder die vloekt omdat hij zich in het verkeer tekortgedaan voelt, ja zelfs persoonlijk aangevallen, vergeet een belangrijk punt: ook hij stoort de anderen, ook hij treedt territoriale regels met de voeten. De storing wordt veroorzaakt door alle chauffeurs op de weg samen. Maar als je dat niet beseft, voel je jezelf aangevallen. Denk hier volgende keer in de auto eens aan, het zal u opvallen hoe snel u een ander kan storen.

Een eventueel incidentje dat aanleiding kan geven tot een lichte wrevel – een auto haalt je te bruusk en gevaarlijk in – zou in de gewone menselijke omgang snel overwonnen en vergeten kunnen zijn, maar heeft in een auto veel meer kans om te escaleren. De oorzaak? Gebrek aan agressieremming. Zowat alle sociale diersoorten, van vissen tot apen, hebben een zeer efficiënt systeem om de agressie van een ander te remmen, te blokkeren. Zonder die rem zou elk samenleven ondermijnd worden door aanhoudend geweld. Wie bedreigd wordt, of het risico loopt het slachtoffer te worden van een agressieve uitval, toont signalen die eigen zijn aan de soort waarmee hij duidelijk maakt zich te onderwerpen. Meestal maken dieren zich kleiner. Het werkt bijna altijd, de potentiële aanvaller stopt zijn agressie. Zijn eindresultaat blijft onveranderd: hij heeft gewonnen en overheerst de andere, maar zonder dat er een bloedneus of een blauw oog aan te pas komt. Wij kennen dat mechanisme ook. We maken ons ook kleiner bij een bedreiging. Maar we gebruiken vooral handbewegingen of woorden om ons te verontschuldigen wanneer we iets hebben uitgespookt dat een ander kan boos maken. ‘Oh sorry!’ als je iemand op de tenen hebt getrapt en hij zal misschien even janken, maar verder volgt er niets. Onze glimlach is niets meer en niets minder dan een agressie remmend signaal. We tonen het onbewust vele malen per dag. Ook bij ernstige vormen van agressie kunnen we deze snel blokkeren door ons te onderwerpen. Zo houden we de vrede in onze omgang met anderen.

Maar het loopt mis in de auto. Als die snode chauffeur je de pas heeft afgesneden en dat zelf misschien ook beseft heeft, zie je zijn agressie remmende signalen niet. Hij of zij zit letterlijk ingeblikt. Jouw woede wordt dus niet getemperd en dan schiet er weer een ander gedragsmechanisme in werking: als ik boos wordt en de andere trekt zich daar blijkbaar niets van aan, dan moet mijn woede in een hogere versnelling worden gezet tot de andere zich onderwerpt. Het probleem is dat die andere dat misschien wel doet, maar dat je het niet ziet. We kennen dat probleem ook wanneer we onze hond een standje geven: je bent boos op hem zonder zijn onderwerpingssignaal te begrijpen, en daardoor wordt je nog bozer. De hond begrijpt er zelf niets van, hij heeft zich al lang onderdanig opgesteld. Idem dito bij de autobestuurder. En ziezo, de lichte wrevel die was opgeroepen door een onhandigheid groeit aan tot woede.

De tegenstrever zal zich evenwel niet altijd willen onderwerpen en de agressie remmen. Hij rijdt ook met zijn persoonlijk territorium rond en ziet – alweer onbewust – zijn onhandigheid niet als een onhandigheid maar als een normaal rijgedrag. Jij bent dan de kluns die niet adequaat kan reageren, en geen onderwerping toont. Niet meteen een goed uitgangspunt om de woede te laten smelten.

Verkeersagressie neemt toe wanneer auto’s dicht bij elkaar komen, het bovenstaande verklaart waarom. Op een plein met twee auto’s heerst pais en vree. We zien vandaag aanzienlijk meer verkeersagressie dan enkele decennia geleden, toen de verkeersdichtheid lager was. Files waren uitzonderingen. Parkeerplaatsen waren er in overvloed. Je kon toen zonder probleem met je territorium rondrijden, zonder veel bedreigingen. Zolang het aantal auto’s op straat stijgt, zal de verkeersagressie dat ook doen. Hoewel, misschien komt er een kentering op het ogenblik dat de evolutie de kans heeft gekregen om het menselijk gedrag in dit verband te veranderen, en we rond kunnen rijden zonder ons bedreigd te voelen. Dan zal de verkeersagressie smelten. Heb wel nog honderdduizend jaar geduld voor de evolutie dat voor elkaar heeft gekregen. Zullen we dan nog met auto’s rijden? Tja…

Stel nu dat u morgen zelf effectief geconfronteerd wordt met verkeersagressie, dat u bedreigd wordt een blauw oog te mogen ontwikkelen omdat een vuurrode bestuurder zegt dat u zijn plaats hebt ingepikt. Hoe kan u, rekening houdend met het bovenstaande, de verkleuring van het gezichtsorgaan voorkomen? Er is maar één middel: meteen verontschuldigen en een andere plaats zoeken. Zelfs al bent u in uw recht en had u de parkeerplaats eerst gezien, is het best geen weerstand te bieden. De roodhoofdige heeft een intermittent explosive disorder zoals hierboven vermeld werd, en die kan je niet stoppen door weerstand te bieden, zelfs niet door volwassen argumenten te formuleren. Geef hem gewoon gelijk en redt uw oog.

De politierechter ligt met zijn hoofd op de bank en snurkt luid. Ik schud hem zachtjes wakker. “En daarom, mijnheer de voorzitter, heb ik gedaan wat ik deed. Die andere droop niet af, dus is mijn woede geëscaleerd. Voilà. Mag ik nu naar huis?” De arme man begint te wenen. “Volgende zaak!” snikt hij.

www.ch-darwin.eu

@MarkNelissen

Muizen met autisme?

Hans Op de Beeck — Fri, 16 Nov 2012 10:11:47 +0100

Kinderen met autisme en "autisme spectrum syndroom" zijn dezer dagen te vinden in zowat elke school. Deze diagnoses worden tegenwoordig veel meer gesteld dan vroeger, volgens sommige schattingen bij tot 1% van de kinderen. Het is een syndroom met grote gevolgen voor de kinderen in kwestie en hun familie. Niet verwonderlijk dus dat autisme dezer dagen ook alomtegenwoordig is in de neurowetenschappen. En niet altijd waar je het zou verwachten. Wat dacht je bijvoorbeeld van muizen met autisme?

Autisme bij de mens

Kan dit wel? Laat ons eens kijken naar de symptomen die een psychiater verwacht te zien vooraleer de diagnose autisme gesteld wordt. Deze criteria worden beschreven in de huidige diagnostische bijbel van de psychiatrie, de DSM-IV-TR. De belangrijkste criteria zijn meerdere tekortkomingen in sociale interactie (bv., minder gebruik van lichaamstaal en emotionele wederkerigheid), meerdere tekortkomingen in communicatie (bv., moeilijk en atypisch verbaal taalgebruik, moeilijkheden met het voeren van conversaties), en het bestaan van sterk repetitief en stereotiep gedrag (bv., abnormaal sterke gehechtheid aan rituelen). Deze problemen moeten vanaf een vroege leeftijd aanwezig zijn.

Met deze criteria in de hand zou de uiteindelijke diagnose niet verrassend zijn bij een kind dat systematisch oog- en ander contact vermijdt, moeilijk emoties deelt met en afstemt op anderen, een zwak verbaal taalgebruik heeft zodat conversaties erg stug verlopen en sommige zaken volledig verkeerd begrepen worden (bv., geen begrip van spreekwoordelijk taalgebruik), de neiging heeft om zich volledig te verliezen in één bepaalde bezigheid (bv., het kind begint in elke stress-situatie rondjes te rijden met de fiets), en helemaal niet af te brengen is van de "gewone gang van zaken".

Autisme bij de muis: Een recente plaag van publicaties

Maar wat met een muis? Mensen kunnen ver gaan in het projecteren van menselijke eigenschappen op dieren, inclusief knaagdieren (Mickey Mouse; de film Ratatouille, …), maar als we er rationeel over nadenken dan weten we dat dit vooral in ons eigen hoofd zit. Het is moeilijk om echte evidentie te vinden voor complexe gedachten bij dieren als muizen. Hoe zit het dan met autisme? Verwachten we kleine muisjes te vinden die moeilijk emoties delen met andere muizen? Spreekwoorden verkeerd begrijpen? Volledig van streek zijn omdat mama-muis hun knuffels niet op exact de juiste plaats gezet heeft?

Zijn er knaagdieren met zulke symptomen? Blijkbaar wel … hier volgt een bloemlezing van recente titels uit sommige van de meest gezaghebbende wetenschappelijke tijdschriften ter wereld zoals Nature: "Autistic-like behaviour in Scn1a1/2 mice …" (Han et al, 2012); "Autistic-like behaviours and hyperactivity in mice lacking ProSAP1/Shank2" (Schmeisser et al., 2012); "Autism-like socio-communicative deficits and stereotypies in mice lacking heparan sulfate" (Irie et al., 2012). Een ander voorbeeld: op de meest recente bijeenkomst van de Society For Neuroscience, een jaarlijkse hoogmis waar zo’n 30.000 hersenwetenschappers samenkomen, was er een heel symposium gewijd aan het onderwerp "rat models of autism".Hier wordt dan nog een schepje bovenop gedaan in de populair-wetenschappelijke pers, zoals deze titel uit ScienceDaily: "Autistic Mice Act a Lot Like Human Patients".

Hoe komen deze wetenschappers op het idee om naar autisme te zoeken bij muizen en ratten? Heeft niemand hun verteld dat al die antropomorfistische voorstellingen in Disney-films verzonnen zijn? "Professor Huppeldepup, het wordt dringend tijd dat u toch begint te beseffen dat Mickey Mouse niet echt bestaat, en dat échte mannelijke muizen niet met bloemen aanbellen bij het huisje van Minnie Mouse." Moeten we al die professoren uit hun ivoren toren trekken en een dagje laten meevolgen met een kind waarbij de diagnose gesteld werd ?

Waarom we muizen gebruiken: De complexiteit van het brein

Laat ik beginnen met de eerste en meest cruciale vraag: Hoe komen wetenschappers op het idee om naar autisme te zoeken bij muizen en ratten? Dit heeft te maken met de complexiteit van autisme en daarmee gerelateerde syndromen. Autisme zoals we dat bij mensen terugvinden is overduidelijk een complex syndroom dat niet samenhangt met één bepaalde factor. Er zijn doorheen de jaren wel een aantal simplistische hypothesen de wereld ingestuurd die wetenschappelijk duidelijk weerlegd werden (o.a. de idee dat bepaalde vaccinaties de oorzaak zouden zijn van de sterke stijging van de frekwentie waarmee de diagnose gesteld wordt; en in Frankrijk zijn er nog altijd psychoanalytici die geloven dat het de schuld is van hoe de moeder omgaat met haar baby). Maar het vele onderzoek dat in de laatste tientallen jaren uitgevoerd werd wijst in de richting van een veel complexere oorzakelijkheid. Allereerst is er een sterke genetische factor. Deze factor is op zich al erg complex, want er is niet één enkel gen dat samenhangt met het voorkomen van autisme, maar een hele reeks van genen, waarschijnlijk zelfs vele honderden, die elks op zich belangrijk zijn en dan ook nog eens interageren met elkaar. Deze genetische risico-factoren worden dan op hun beurt nog aangevuld met een hele reeks omgevingsfactoren. Vergeet het dus maar dat er ooit een eenvoudige oorzaak kan gevonden worden voor waarom kind A wel autisme heeft en kind B niet.

Maar er is één ding dat we wel zeker weten: autisme is een stoornis die zich vooral uit in gedrag. Dat betekent dat het orgaan dat ons gedrag stuurt, de hersenen, de plaats is waar al deze risicofactoren hun invloed uitoefenen. Het bestuderen van deze hersenwerking zal dan ook cruciaal zijn om autisme te begrijpen, net zoals hersenwerking cruciaal is om andere aspecten van gedrag te begrijpen (zie het credo achter deze Neurolog). Vele van mijn collega’s doen dan ook onderzoek dat rechtstreeks uit dit credo voortvloeit: het bestuderen van hersenwerking bij kinderen en jong-volwassenen met autisme of autisme-spectrum. Hierbij doen we beroep op niet-invasieve technologie zoals hersenscans. Zeer fascinerend onderzoek, al zeg ik het zelf (vermeldt de niet helemaal objectieve want betrokken wetenschapper).

Maar met deze technologie krijgen we enkel zicht op wat er in de hersenen gebeurt op systeemniveau. We weten niet wat er aan de hand is met de eigenschappen van de bouwstenen van de hersenen, zoals de individuele hersencellen en hoe deze met elkaar communiceren via elektrische en moleculaire processen. En het niveau van deze moleculaire processen is net waar we moeten zijn als we ooit in staat willen zijn om iets te doen aan de ziekte. Want hoe duidelijk het ook is dat een goede begeleiding van een kind en zijn omgeving cruciaal zijn en altijd zullen blijven om te leren om met dit syndroom om te gaan en de gevolgen er van te minimaliseren, deze psychologische en opvoedkundige begeleiding biedt geen volledige genezing. De droom is dat we een pilletje zouden vinden dat inwerkt op de moleculaire processen die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan en bestaan van autisme. Maar om dit pilletje te vinden moeten we de onderliggende moleculaire processen in kaart te brengen, en daarvoor hebben we invasieve technieken nodig die we niet bij mensen kunnen toepassen. En dan komt het meest dominante diermodel in de biomedische wetenschappen in het vizier: De muis.

Hoe vinden wetenschappers muizen met autisme?

Studies zoals diegene die ik eerder met titel vermeldde, gebruiken vaak de volgende strategie. Eerst wordt er een genetisch diermodel ontwikkeld. De relatie tussen sommige genen en autisme-gerelateerde stoornissen is ondertussen in kaart gebracht. Ofwel omdat deze genen op populatieniveau samenhangen met het voorkomen van autisme in zijn typische vorm, ofwel omdat deze genen betrokken zijn bij andere, vaak nog veel ergere stoornissen die in termen van gedragsveranderingen gelijkenissen vertonen met autisme (bv., het "fragile X-syndroom"). De betrokken genen worden uitgeschakeld ("knock-out muizen"), en de onderzoekers gaan dan na wat er anders is bij deze muizen op de vele parameters waarmee we hersenwerking kunnen karakteriseren.

Maar nu komt de spreekwoordelijke aap uit de mouw: aangezien het onderzoek vaak vertrekt van de idee om de bekomen biologische resultaten terug te koppelen naar autisme zoals dat gedragsmatig gedefinieerd wordt bij mensen, is het nodig om ook na te gaan of het gedrag van de dieren veranderd is door het uitschakelen van het bestudeerde gen. En we willen natuurlijk niet zomaar een verschil vinden, we zouden de veranderingen graag relateren aan de hierboven vermelde criteria die bij mensen gebruikt worden om de diagnose te stellen.

Wat is dan de basis van de bewering dat de muizen autistisch-achtige trekjes vertonen? In welke gedragingen is er een verschil tussen de twee soorten muizen (knock-out muizen versus gewone muizen)? In de Han et al studie, stelden de onderzoekers vast dat de genetisch gemanipuleerde muizen hyperactief waren (ze lopen meer rond), angstiger waren (begeven zich minder in open vlakten en gangen), meer stereotiep gedrag vertonen zoals ‘groomen’ (ze kuisen zichzelf meer), en sociaal afwijkend gedrag vertonen (in tegenstelling tot een gewone muis, hebben ze minder de neiging om een nieuwe soortgenoot te exploreren). In de Schmeisser et al studie waren de genetisch gemanipuleerde muizen ook hyperactief, vertoonden ze gelijkaardige afwijkingen in stereotiep en sociaal gedrag als in de vorige studie, en veranderingen in hun vocalisaties (die meestal ultrasoon zijn bij muizen, dus het meeste hiervan horen wij als mensen niet). Veranderingen in gelijkaardige parameters werden gevonden in de derde publicatie (Irie et al., 2012).

Stel dat we deze gedragsmetingen letterlijk overnemen naar mensen, dan zouden we spreken over kinderen die in het algemeen overactief zijn, de neiging hebben om open ruimtes te vermijden (bv., het midden van lege ruimte, een grasveld), de neiging hebben om meer hun tanden te poetsen en in hun neus te peuteren, minder rond te hangen rond een nieuwe klasgenoot en er minder tegen te piepen. Is zulk een kind autistisch?

Het moge duidelijk zijn dat er een grote afstand bestaat tussen deze afwijkingen in gedrag bij muizen en wat we bij mensen waarnemen, en vanuit dit perspectief is het gerechtvaardigd om vragen te stellen bij de conclusie dat deze muizen autistische trekjes vertonen. Maar als we verder kijken dan het letterlijke gedrag, en het gedrag eerder definiëren in termen van wat de betekenis is van het gedrag voor de diersoort, dan is de connectie al logischer. Bijvoorbeeld, bij een muis is zichzelf kuisen een erg repetitief en aangeboren gedrag, en is het dus een logische index voor het voorkomen van repetitief gedrag. Tanden poetsen is dan ook niet de juiste vergelijking want het is bij mensen geen typisch repetitief gedrag (vele kinderen doen het liever niet!), ook al lijkt het zichzelf poetsen van een muis oppervlakkig gezien meer op tanden poetsen dan op rondjes rijden met de fiets. Nog een tweede voorbeeld: Het zich niet begeven in open ruimtes is voor een muis een duidelijke index van angst omdat open ruimtes voor een muis van nature erg gevaarlijk zijn. Daar is het dier kwetsbaar voor roofdieren zoals vogels. Voor een mens is dit anders, de kans is klein dat we op het midden van onze gazon gevaar lopen opgepikt te worden door een uit de lucht komende roofvogel, terrorist, of UFO. Het is dus belangrijk dat we de betekenis van het gedrag voor de diersoort in kwestie in rekening brengen, en dan is het verband dat de wetenschappers leggen niet meer zo vergezocht.

En wat hebben we vandaag geleerd?

Dit is natuurlijk een les die niet alleen gedragsbiologen maar ook sociale wetenschappers ons al lang voorhouden. Je kunt het gedrag van je medemens enkel plaatsen, en er begrip voor opbrengen, als je rekening houdt met de volledige context (evolutionair, omgeving, sociaal, …) waarbinnen dit gedrag voorkomt, en hoe deze context verwerkt wordt in diezelfde hersenen die verantwoordelijk zijn voor het gedrag zelf. Deze benadering leidt tot meer begrip voor het gedrag van andere mensen, inclusief kinderen met autisme, en blijkbaar dus ook voor een beter begrip van de afwijkingen van deze muizen met zogeheten autistische trekken. Nu nog dat pilletje, en alles is peis en vree?

Referenties

Han, S., et al. (2012). Autistic-like behavior in Scn1a+/- mice and rescue by enhanced GABA-mediated neurotransmission. Nature, 489, 385-390.

Irie, F., Badie-Mahvadi, & Yamaguchi, Y. (2012). Autism-like socio-communicative deficits and stereotypies in mice lacking heparan sulfate. Proceedings of the National Academy of Sciences USA, 109, 5052-5056.

Schmeisser, M. J., et al. (2012). Autistic-like behaviors and hyperactivity in mice lacking ProSAP1/Shank2. Nature, 486, 256-260.

Gedachten besturen computer

Studio Brein — Mon, 12 Nov 2012 16:11:24 +0100

Een robot besturen met onze gedachten, dat lijkt een toekomstdroom, maar in werkelijkheid zijn er al onderzoekers bezig met het ontwikkelen van verschillende technieken om dit mogelijk te maken. Op 18 oktober organiseerde Breinwijzer vzw een gespreksavond met Ir. Pieter-Jan Kindermans in de Zebrastraat in Gent over dit onderwerp.

Met een brein-computer-interface (BCI, "Magie" in figuur 1 hierboven) proberen we gemeten hersenactiviteit door middel van een computer om te zetten in signalen waarmee we een robot kunnen aansturen. We zouden deze techniek kunnen gebruiken om verlamde mensen weer dingen te kunnen laten doen, zoals praten, surfen op het internet, tekenen en hun rolstoel, wagen of robotarm te besturen. Ook kan deze techniek worden toegepast in computerspellen en virtual reality.

Om te beginnen moeten de hersensignalen van de mens goed uitgelezen kunnen worden. Hiervoor kan men gebruik maken van verschillende beeldvormingstechnieken, zoals functionele magnetische resonantie (fMRI) of elektro-encefalografie (EEG). Beide technieken zijn ook al toegepast in de ontwikkeling van een brein-computer interface. Hieronder beschrijf ik twee voorbeelden die door Ir. Pieter-Jan Kindermans zijn besproken tijdens zijn lezing.

Een fMRI-scanner wordt gebruikt om de locatie van hersenprocessen in beeld te brengen. Met deze techniek is het mogelijk de hoeveelheid zuurstof in de hersenen te meten. Het achterliggende idee is dat als een bepaald hersengebied actief is dat het meer zuurstof nodig heeft. Men meet dus geen hersenactiviteit zelf, maar verhoogde zuurstofgehaltes in het bloed. Omdat er tijd nodig is om de zuurstof naar de hersengebieden te vervoeren, kan het een aantal seconden duren voordat de hersenactiviteit zichtbaar is in de fMRI scanner. Alhoewel de fMRI scanner vertraagd signalen doorgeeft, kunnen onderzoekers al wel een grove reconstructie maken van wat een persoon gezien heeft aan de hand van deze signalen. Dit ligt het dichtste bij “echt” gedachten lezen van alle brein-computer interfaces tot nu toe.

Figuur 2.

Om dit te doen laten onderzoekers eerst mensen naar een filmpje kijken in de scanner en meten we de bijbehorende hersensignalen. Ze leren de computer daarna om deze fMRI signalen te koppelen aan de beelden van het filmpje aan de hand van een wiskundig model. De computer kan dan de beelden van het filmpje reconstrueren. Als de computer genoeg getraind is kan het nieuwe signalen uit de fMRI scanner gaan omzetten in een afbeelding, tot op heden is dit nog vrij grof, maar het begin is gemaakt! (zie figuur 3).

Figuur 3.

Het doel van de P300 speller is het laten communiceren van mensen die dit (vaak door een totale verlamming) niet meer kunnen. De onderzoekers uit Gent hebben dit zelflerend brein-computer interface ontwikkeld op basis van EEG-signalen waarmee dit mogelijk is gemaakt. Met de EEG-techniek kunnen elektrische potentiaal verschillen die veroorzaakt zijn door de hersenen, op de hoofdhuid worden gemeten. Om dit te doen worden er elektrodes met een geleidende gel op het hoofd bevestigd (vaak door middel van een badmuts, zie figuur 4).

P300 verwijst naar een piek in het EEG-signaal die wordt veroorzaakt door het nemen van een beslissing. De computer van de P300 speller kan door middel van het detecteren van deze P300 piek, aanleren welke letter de persoon in gedachten heeft. Dit aanleren gebeurt door het laten oplichten van letters op het scherm (zie figuur 4). Er ontstaat een P300 piek wanneer de letter die de proefpersoon in gedachten heeft oplicht op het scherm. Dit aanleren duurt gemiddeld 10 tot 20 minuten. Daarna kan de P300 speller de ene na de andere letter interpreteren en kan de persoon dus woorden en zinnen spellen door middel van denken aan deze letters.

We lezen geen gedachten, maar herkennen hersenactiviteit!

Krista Overvliet (postdoctoraal onderzoeker aan de vakgroep Experimentele Psychologie aan de KU Leuven)

Meer informatie kunt u vinden op de webpagina van het Reservoir Lab van de UGent: http://reslab.elis.ugent.be

(De afbeeldingen bij deze tekst zijn van Ir. Pieter-Jan Kindermans, Universiteit Gent; tenzij anders vermeld.)

Van adoptiekinderen en wensouders

Mark Nelissen — Tue, 06 Nov 2012 11:27:57 +0100

De gerechtelijke beslommeringen rond baby D. houden nu al een zevental jaar aan. Een draagmoeder had het kind in haar buik beloofd aan een koppel waarvan de man het sperma voor de bevruchting had geleverd. Ze maakte het tweetal echter wijs een miskraam te hebben gehad en verkocht het kind aan een Nederlands echtpaar. De wensouders en de draagmoeder hadden de Belgische nationaliteit. Ondanks de genetische relatie van de man met het kind, werd de voogdij toegewezen aan de Nederlandse koopouders. Alle betrokkenen werden schuldig bevonden aan onterende behandeling van het kind. Je kan je inderdaad de vraag stellen of een kind te koop kan worden gesteld. Maar los daarvan zag je her en der een andere vraag opduiken: hoe is het mogelijk dat mensen geld geven om een vreemd kind te krijgen, en nog algemener, waarom adopteren mensen kinderen? Ziedaar een vraagstuk dat mij met de regelmaat van de klok wordt voorgelegd.

Adoptie is en blijft een heikel punt voor de evolutietheorie. De evolutie kan het gedrag van adoptieouders niet immers belonen, de kinderen dragen hun genen niet. En toch gebeurt het veelvuldig, in alle culturen. Hoe verklaar je dat? De wetenschap is er nog niet echt uit, er is geen allesomvattende formule die dit gedrag kan duiden. Daardoor komt het slechts sporadisch aan bod in de literatuur. Zullen wij dan maar samen proberen om iets zinnigs te zeggen over adoptie, bekeken door onze gedragsbiologische bril? Doen maar.

Vrouwen – en in zeker mate ook mannen – voelen een sterke neiging om voor kinderen te zorgen. Dat kan ook niet anders als je naar ons verleden kijkt. Vrouwen die in de loop van onze voorgeschiedenis geen kinderen wilden, zijn hoogstwaarschijnlijk niet onze overovergrootmoeders geworden. Enkel die vrouwen die een genetische basis hadden voor een kinderwens, hebben dat via een langdurende genenstroom kunnen doorgeven tot bij ons. Begrijp me niet verkeerd, het gaat hier natuurlijk over de gemiddelde vrouw. Er is niks mis mee indien u – om welke reden dan ook – echt geen kinderen wil. Een volstrekt eerbare keuze, zeker in deze tijd van overbevolking. Maar de genenstroom verklaart de erg sterke drang van vrouwen, en enigszins ook van mannen, om kinderen te hebben. Het is deze motivatie die ons aanzet tot voortplanting.

Aangezien baby’s zeer kwetsbaar zijn en niet voor zichzelf kunnen zorgen, is er ook een superkrachtige drijfveer uitgetekend om ons over hen te ontfermen. En ook hier: indien onze voorouders dat niet hadden gedaan, ieder van hen, bestonden wij nu niet. Die drijfveer is bij vrouwen veel sterker ontwikkeld dan bij mannen, zij zijn immers zeker van hun moederschap. De vader twijfelt onbewust, misschien was een concurrent hem voor om zijn partner te bezwangeren. Als je een vrouw een baby toont, zal haar oogpupil vergroten, een biologisch en psychologisch signaal dat ze iets ziet dat haar sterk en positief aanspreekt. Het mag ook een wildvreemde baby zijn, zelfs een foto. Mannen tonen dat signaal eerder bij het zien van de mama van die baby, maar dat is een ander verhaal. Nergens ter wereld hebben vrouwen een andere trigger nodig om de zorg voor een kindje op te starten, dan hem te zien.

Deze twee sterke motivaties kunnen al verklaren dat mensen, vooral vrouwen, een adoptie regelen wanneer ze zelf geen kinderen kunnen hebben. De honger naar kinderzorg – en nogmaals, dit is geen waardeoordeel, enkel een koude biologische analyse – is zo diep in ons gedragsrepertoire ingeworteld, dat hij moet gestild worden. Bij adoptie kan die drang bevredigd worden. Ondanks deze koude woorden levert het mechanisme een warm eindresultaat op voor het adoptiekind, dat anders wellicht geen gezellig nest zou krijgen. Goed voor iedereen dus, einde verhaal.

Ah nee, want de evolutionaire vraag blijft onbeantwoord: waar zit het nut voor het voortplantingssucces? We weten dat gedrag enkel kan evolueren als het de overlevingskansen verhoogt, of het voortplantingssucces. Adoptieouders planten zich evenwel niet voort via de adoptiekinderen. Toch kan een zuiver evolutionaire analyse klaarheid brengen. Bij volkeren die wij niet onder onze westerse wereld rekenen, is het antwoord vrij eenvoudig. Bijvoorbeeld, bij gemeenschappen in Botswana of Oceanië waar grondige studies zijn gedaan over wie welke kinderen adopteert, bleek het om familieleden te gaan. Vrouwen nemen de opvoeding op zich van een kleinkind of van neven en nichtjes. Ze bekommeren zich dus om kinderen die voor een deel hun genen dragen. Als je je neefje in leven houdt, zorg je meteen ook voor een aantal genen van jezelf. Wat voortplanting betreft, is dat beter dan niets.

Soms is de verklaring eerder van economische aard. Indien een familie te veel kinderen heeft om te voeden, kunnen ze worden afgestaan aan een familie met te weinig kinderen. De overlevingskansen van de overblijvers nemen dan toe. Nog een andere uitleg leveren ons de Herero in Botswana: een ongehuwde moeder laat haar kinderen uit een vorige relatie achter bij haar grootouders. Dan kan ze een nieuwe relatie starten zonder het gevaar te lopen dat de stiefvader zich tegen de kinderen keert – wat spijtig genoeg maar al te vaak gebeurt. Dit zijn vormen van adoptie met een onrechtstreekse overlevingskans en voortplantingssucces.

Het is niet toevallig dat kinderen ter adoptie worden afgestaan aan familieleden langs moeders kant. Weerom speelt de zekerheid van het moederschap een rol: een vrouw verwacht dat haar moeder of zussen meer aandacht en zorg zullen besteden aan haar kind dan de verwanten van de vader. Misschien hoort u dat niet graag, maar meer dan voldoende studies wijzen erop dat dit werkelijk zo is. In een onderzoek werd aan vrouwen gevraagd wie ze liefst zouden aanwijzen om zich over hun kind te ontfermen als ze plots zouden sterven. Vijfenzeventig procent wees de eigen verwanten aan, slechts vijfentwintig procent dacht aan de familie van de vader van het kind.

Dit alles is logisch met de bril van Darwin op onze neus. Het wordt echter wazig wanneer we de westerse wereld bekijken. In tegenstelling tot de niet-geïndustrialiseerde culturen, worden bij ons ook totaal vreemde kinderen geadopteerd, zelfs van een andere kleur. Ik herinner me dat er in de jaren 1970 bijna gevochten werd om een Vietnamees kindje te kunnen adopteren, de oorlog had veel weesjes gemaakt. Ook kinderen met een handicap worden in gezinnen opgenomen, gelukkig maar. Hier speelt verwantschap niet mee en kunnen we de evolutionaire voorwaarde van overleving of voortplantingssucces niet inroepen ter verklaring. Je zou kunnen stellen dat het adoptiegedrag ontwikkeld is in een ver verleden waarin mensen in kleine groepen leefden. Een kind dat wees was geworden droeg misschien wel jouw genen, al was het maar voor enkele procenten. Daardoor kon de motivatie om dat weesje dan maar in huis te nemen toch evolutionair beloond worden, en tot vandaag blijven bestaan. Ons brein weet nog niet dat we in een geglobaliseerde wereld leven. Maar verklaart niet dat in de niet-geïndustrialiseerde wereld vreemde kinderen worden geweigerd.

Het verschil met onze westers wereld wordt wel eens uitgelegd als een cultureel verschijnsel. Vaak wordt enig prestige toegekend aan een gezin met kinderen, of anders gezegd, sommigen vrezen dat een kinderloze relatie minder aanzien krijgt. Ik hecht niet al te veel waarde aan deze verklaring.

Een andere uitleg is dat de drang om voor kinderen te zorgen, waarmee we dit stukje begonnen, zo sterk is dat elke adoptie in aanmerking kan komen. “Ik wil hoe dan ook voor een baby zorgen!” Nu zijn er in onze westers wereld minder wezen – gelukkig maar – zodat wij niet voldoende mogelijkheden hebben een adoptiekind te vinden binnen de eigen familie. De kleinere samenlevingen in Botswana moeten harder vechten om in leven te blijven, dus zijn er meer wezen waarmee je verwant bent. In sommige Polynesische samenlevingen is een op vier kinderen geadopteerd! Dat maakt dat adoptieouders met een oeroude drang om voor kinderen te zorgen zich niet moeten ‘tevreden stellen’ met vreemden, dus weigeren ze die. Dit is niet alleen hard uitgedrukt, het is ook speculatief. Het is niet zeker of deze redenering juist is, het is een werkhypothese. Voorlopig blijft adoptie van kinderen van vreemde origine in onze cultuur een vraagteken.

Tot slot nog dit. We zochten een evolutionaire verklaring, maar misschien heeft evolutie niet echt een greep op dit gedrag, want baat het niet, dan schaadt het niet. Als man en vrouw zo sterk voor een kind willen zorgen dat ze overgaan tot adoptie, zullen ze hun genen niet doorgeven, maar het gaat ook niet ten koste van hun overleving! Het adoptiekind kan er maar gelukkig mee zijn. Wat betekent dat we misschien helemaal geen duiding via de evolutietheorie moeten verwachten. Of nog anders gesteld, adoptiegedrag is misschien helemaal geen evolutionaire aanpassing, maar een soort neveneffect dat automatisch is ontstaan doordat evolutie wel een ultrasterke motivatie voor kinderzorg heeft ontwikkeld.

De koopouders van baby D. illustreren de sterke drang voor kinderzorg, ze kochten zelfs een kind. Voor de wensouders is het verlangen naar de baby door de genetische link beter te begrijpen. Er is niets mis met de wens van beide koppels, maar het feit dat de buik van een derde vrouw werd ingehuurd om een foetus te laten opgroeien, is nog voer voor ethische discussies. Kan draagmoederschap zomaar? Mag je daar geld voor vragen? Kan het leiden tot misbruik van minvermogende vrouwen? Schuif de biologie hier opzij en laat onze cultuur met haar moraal de krijtlijnen uittekenen.

www.ch-darwin.eu

@MarkNelissen

Vrouwen en oorlog

Kris Hardies — Tue, 23 Oct 2012 07:41:12 +0200

Vrouwen worden vaak afgeschilderd als vredelievend. Vrouwen zouden bijvoorbeeld van nature uit minder gewelddadig zijn dan mannen. Dat is een behoorlijk wijdverbreide opvatting, in die mate zelfs dat we gerust kunnen spreken van een beeld dat diep in onze cultuur zit ingebakken. Ter illustratie: de combinatie van de termen "women" en "the fairer sex" levert in Google meer dan 3 miljoen ‘hits’ op!

Nu maakt één Amazone wel de winter niet, maar er zijn toch op zijn minst voldoende historische anekdotes die de algemeenheid van de stelling dat vrouwen van nature uit vredelievend zouden zijn eerder twijfelachtig maken (denk bijvoorbeeld maar aan Golda Meir, Margaret Thatcher of Indira Ghandi). Omdat de meeste maatschappijen zo georganiseerd zijn dat het vooral mannen zijn die posities van macht bekleden, bevinden vrouwen zich uiteraard minder vaak in posities waarin ze de mogelijkheid hebben om, bijvoorbeeld, ten oorlog te trekken. Simpelweg kijken naar het aantal gewelddaden van vrouwen en mannen of het aantal maal dat een oorlog door een vrouwelijke dan wel mannelijke politieke leider werd verklaard zou dus logischerwijs een behoorlijk vertekend beeld geven (er wordt dan immers geen rekening gehouden met opportuniteit). Het moet echter worden onderstreept dat er maar weinig wetenschappelijk bewijs is dat houvast biedt voor de mythe dat vrouwen van nature uit vredelievender of minder tot oorlog geneigd zouden zijn. Er zijn uiteraard wel studies terug te vinden waaruit blijkt dat mannen vaker of sneller geneigd zijn om ten oorlog te trekken (e.g., Johnson et al., 2006), maar alles bij elkaar genomen blijken vrouwen wanneer ze zich in dezelfde positie bevinden als mannen uiterst vergelijkbare keuzes te maken. In zoverre er al verschillen opduiken dan is het zeker niet ten gevolge van het feit dat vrouwen van nature uit vredelievender zouden zijn.

En toch bestaat er een link tussen vrouwen een oorlog. Twee zelf. Ten eerste gaat oorlog zowat hand in hand met verkrachtingen. In sommige gevallen zijn die verkrachtingen toe te schrijven aan ongedisciplineerde soldaten, maar de geschiedenis telt net zo goed voorbeelden waar verkrachtingen werden aangewend als ‘wapen’. Bosnië, Darfur en Rwanda zijn recente voorbeelden van dat fenomeen, maar het verschijnsel is zo oud als de straat. Na de plunderingen van Roma (400 na Chr.), noemde de heilige Augustunis verkrachting tijdens oorlogstijd bijvoorbeeld een "oud en gebruikelijk kwaad". (In de Economist verscheen hierover vorig jaar overigens een uitstekend, zij het weinig opvrolijkend artikel.) Hoewel vrouwen dus niet "de belangrijkste slachtoffers" van oorlog zijn in de zin dat er meer vrouwen dan mannen het leven laten tijdens oorlogstijd (ook dat is weer een wijdverbreide mythe waarvoor geen wetenschappelijk bewijs bestaat; zie bijvoorbeeld Murray en King, 2002; Reza et al., 2001), brengt oorlog dus wel gruwelen met zich mee waaraan (quasi) uitsluitend vrouwen ten prooi vallen. Een tweede link die er bestaat tussen vrouwen en oorlog doet zich voor onder de vorm van gender-(on)gelijkheid. Een resem recent onderzoek toont aan dat er een positief verband bestaat tussen gender-ongelijkheid en oorlog (zie bijvoorbeeld Caprioli, 2003; Melander, 2005). Dat wil zeggen: landen die gekenmerkt worden door een grotere mate van gender-ongelijkheid zijn tevens landen die conflicten eerder via gewapende weg zullen oplossen. Gender-ongelijkheid en gewapende conflicten (inclusief oorlog) lopen met andere woorden hand in hand. Voorlopig blijft het evenwel onduidelijk hoe die relatie precies in elkaar steekt: (a) zijn landen met meer gender-ongelijkheid sneller geneigd om naar de wapens te grijpen wanneer er zich een conflict voordoet of (b) is frequente blootstelling aan oorlog een oorzaak van grotere gender-ongelijkheid? Toekomstige wetenschappelijk onderzoek zal moeten uitwijzen hoe de relatie precies loopt (en of het bevorderen van gender-gelijkheid dus mogelijk een middel kan zijn om het aantal gewapende conflicten in de wereld terug te dringen).

Referenties

Caprioli, Mary (2003) Gender Equality and State Aggression: The Impact of Domestic Gender Equality on State First Use of Force. International Interactions, 29: 195–214.

Johnson, D. D. P., McDermott, R., Barrett, E., Cowden, J., Wrangham, R., McIntyre, M. & Rosen, S. (2006). Overconfidence in wargames: experimental evidence on expectations, aggression, gender and testosterone. Proceedings of the Royal Society of London, Series B, 273: 2513–2520.

Melander, Erik (2005) Gender Equality and Intrastate Armed Conflict. International Studies Quarterly, 49(4): 695-714.

Murray, C. L. J. en G. King (2002) Armed conflict as a public health problem. BMJ, 324: 346-349

Reza, A., J. A. Mercy en E. krug (2001) Epidemology of violent deaths in the world. Injury Prevention, 7 (2): 104-111.

Politiek en emoties

Mark Nelissen — Tue, 16 Oct 2012 17:27:19 +0200

Ik heb het niet geteld, maar het meest getoonde beeld van de verkiezingsdag 14 oktober moet dat van de wenende Patrick Janssens zijn geweest: na zijn nederlaag huilt hij uit op de schouders van een vriend. Er zijn massa’s andere momenten die deze dag in beeld konden komen, honderden andere politici met tranen of lachbuien, tientallen tabellen en grafieken met resultaten… maar dat beeld kreeg toch duidelijk voorrang. Waarom? Is het relevant? Tegenstrevers van betrokkene haastten zich om hun medeleven te uiten, begrip te tonen, vooral geen leedvermaak te laten uitschijnen. Waarom werd er op de verkiezingsdag niet uitsluitend gesproken over het aantal zetels in deze of gene gemeente?

Journalisten lopen heen en weer met microfoons en jagen op interviews. Ze willen rationele vragen stellen en idem antwoorden horen. Hun doel is zinnige, mathematisch correcte analyses maken. Daarom halen ze er ook geleerde professoren bij die de wetenschappelijke correctheid moeten garanderen. Maar, in alle eerlijkheid, wie ligt daar wakker van? Wie wil deze analyses horen, buiten de journalisten, professoren en politici zelf? Hier en daar een loslopende intellectueel misschien, maar niet de goegemeente. Het rationele wordt in verkiezingen zwaar benadrukt, zoals in al ons doen en laten overigens. Ten onrechte. Het zijn vooral irrationele, onbewuste krachten die ons gedrag sturen. Als we een tabel met gegevens bekijken en daaruit verschuivingen in stemgedrag willen begrijpen, ja dan handelen we rationeel. Maar als we iemand groeten, verliefd worden, of boos, als we cornflakes kopen, of een huis, als we iemand sympathiek vinden of als we voor een kandidaat kiezen… weegt die rationaliteit niet door. In tegendeel, het verstand is maar een pluimgewichtje tegenover de onbewuste drijfveren. Ik zag zelfs een schatting: ons gedrag, alles samen genomen, zou slechts voor één procent door ratio gestuurd worden.

Zeker bij verkiezingen laten we ons leiden door andere dingen dan ons verstand, emoties bijvoorbeeld. Politici sloven zich uit om verkiezingsprogramma’s te schrijven, en eens die op papier staan lopen ze hun benen uit het lijf om ons te overtuigen van het belang van hun programmapunten. Heeft u al eens een partijprogramma gelezen? En zo ja, heeft u het vergeleken met dat van andere partijen? Maakt u grondige analyses van al die geschriften? Een afgevaardigde kiezen in een gemeenteraad, een parlement of wat dan ook, is gedragsbiologisch hetzelfde als een leider aanduiden, of aanvaarden. In ons sociaal systeem is dat een diepgeworteld gedrag. Rationele overwegingen komen daar niet aan te pas, of toch in zeer beperkte mate. Je ziet in iemand een leidersfiguur zonder dat je dat met harde argumenten kan uitleggen. Emoties en onbewuste overwegingen nemen de beslissingen. Zelfs de mannelijkheid van het gezicht speelt een rol. Het is dus niet zo verwonderlijk dat mensen aandacht hebben voor emotionele signalen die uitgaan van politici.

Tijdens de verkiezingscampagne werd in Nederland dit jaar een onderzoek gedaan naar emoties en dergelijke bij de kandidaat premiers. Ook waarden als geloofwaardigheid en vertrouwen werden gemeten bij de lijsttrekkers. Er volgde een opvallend resultaat: indien zich tijdens de campagne veranderingen voordeden in de waarden en het emotieprofiel van een kandidaat, liep dat parallel met een stijging of daling van diens kansen in de peiling. Uiteraard was zijn of haar verkiezingsprogramma al die tijd onveranderd gebleven.

Maar er is nog iets anders. Ik heb meerdere malen in andere stukjes beschreven hoe mensen opkijken naar diegenen die qua status boven hen staan, of waarvan ze denken dat ze hoger staan. Dat ‘opkijken naar’ houdt onder meer in dat je de andere nabootst, dat je zijn of haar kleding, voedingspatroon, manier van leven zou willen overnemen. Dat is de reden waarom we graag kennis dragen van het dagelijks leven van bekende mensen. Waar haalt de Rutger Hauer zijn brood? Welk ondergoed draagt Madonna? Wat maakt de premier blij? Waarom huilt de burgemeester? Het menselijke van wie boven ons staat, spreekt ons meer aan dan van de buur. Enkele weken geleden stond de wereld stil omdat er onscherpe foto’s waren gepubliceerd van de borsten van hare koninklijke hoogheid prinses Kate Middleton. Ze waren heus niet speciaal, die borsten, maar wel adellijk. Een blote borst is meer des mensen dan een kroontje met diamanten. Dus…

Het huilen van de verslagen en geslagen burgemeester verdient nog meer aandacht dan de zegevierende lach van wie gewonnen heeft. Verdriet trekt immers meer onze aandacht dan vreugde. Daar zijn meerdere verklaringen voor. Vooreerst, binnen ons sociaal systeem is het signaal van verdriet een sterke roep om hulp. Onze supersociale samenwerking zou niet mogelijk zijn geweest indien mensen niet een sterk ingebakken neiging hadden om elkaar te helpen maar ook bij te staan in nood. Tranen van een groepsgenoot betekenen dat er iets loos is, dat we meteen moeten ingrijpen. Bij vrouwen is dat nog veel sterker dan bij mannen. Dus verdriet trekt meer onze aandacht dan andere emoties. Verder, verdriet is een groepsbindende emotie. Samen treuren om iets brengt mensen dichter bij elkaar, net als samen lachen, samen een overwinning vieren. Daardoor voelen we ons iets meer aangetrokken door iemand die huilt, zelfs al is hij geen vriend, noch een geestverwant. En dan is er nog een derde verklaring, en die is minder mooi: leedvermaak. Wie vond dat de burgervader geen overwinning verdiend had, of zelfs nooit die functie had mogen krijgen, kan vreugde beleven aan het zien van zijn ondergang. Leedvermaak is eigen aan ons dominantiegedrag: je hebt plezier doordat iemand van zijn voetstuk valt, indien hij daar helemaal niet had mogen staan. Hoe verwerpelijk wij dat gevoel vandaag ook mogen vinden, er is waarschijnlijk wel een gedragsbiologische basis voor.

Plezier hebben is een beloning en beloningen streven we na. Doordat we de leut ervaren bij het kelderen van iemands status, zullen we aangezet worden om diens dominantieplaats onderuit te halen, en zelf op te klimmen. Evenwel, als we de leidersplaats van de ongelukkige aanvaard hadden – we waren tevreden met deze burgemeester – dan doet zich geen leedvermaak voor, wel medeleven.

Er is nog een verklaring in de omgekeerde richting. Aangezien onze val in de rangorde plezier kan leveren aan de tegenstander, zijn we nog meer gemotiveerd om onze status te behouden. Leedvermaak is een bijkomende stuwkracht om te vechten voor de plaats in de rangorde.

Kortom, er zijn meerdere verklaringen waarom de kranten en andere media zoveel aandacht besteden aan het beeld van een lachende premier of een huilende burgemeester. Het is een mengeling van gedragselementen die eigen zijn aan ons dominantiemechanisme, dat zelf dan weer een uitvloeisel is van ons sociaal systeem. En het illustreert wonderwel de visie dat kiezers zich meer laten leiden door emoties en andere onbewuste drijfveren dan door ratio.

In de politieke wandelgangen moet een gedragsbioloog zwijgen als grote, wijze mensen praten. Maar, ik trek mijn stoute sportschoenen aan, en doe de heren en dames politici toch een schuchtere suggestie, dan loop ik snel weg: beperk uw programma tot enkele regeltjes, en voer campagne met lichaamstaal, met emoties, met signalen van geloofwaardigheid. Wij, kiezers, zijn niet competent genoeg om al uw verstand te volgen. Wel om uw tranen te zien, en mee te leven.

www.ch-darwin.eu

@MarkNelissen

Men think about sex all the time

Kris Hardies — Wed, 19 Sep 2012 07:21:39 +0200

Mannen denken voortdurend aan seks, zowat om de 7 seconden wordt er wel eens gezegd. Waar dat getal (7 sec.) vandaan komt is onduidelijk, maar ook de oorsprong van het idee dat het vooral mannen zouden zijn die geïnteresseerd zijn in seks is raadselachtig.

Tijdens het grootste gedeelte van de vorige eeuw was de opvatting dat vrouwen maar weinig geïnteresseerd waren in seks duidelijk gemeengoed. Daar kwam pas enige verandering in tijdens de jaren '60 en '70 (ten tijde van de seksuele revolutie). De befaamde Kinsey-rapporteren (Sexual Behaviour in the Human Male en Sexual Behaviour in the Human Female) werden ook tegen die achtergrond geschreven. Alfred Kinsey voerde zijn onderzoek in de jaren '50 (onder andere) met het specifieke doel om de veronderstelde 'aseksualiteit van de vrouw' te weerleggen. En hoewel de jaren '50 ondertussen wel enige tijd achter ons liggen, sleuren we toch nog steeds een hele hoop mythes en stereotiepe opvattingen uit die tijd met ons mee (bijvoorbeeld de misvatting dat iedereen vroeger in grotere gezinnen leefde dan vandaag de dag het geval is). En hoewel er dus een seksuele revolutie heeft plaatsgevonden kunnen we het ons dus vandaag de dag toch maar moeilijk voorstellen dat er ooit andere ideeën over (vrouwelijke) seksualiteit gangbaar zijn geweest. De waarheid is echter wel degelijk anders.

Historische onderzoek toont overduidelijk aan dat eeuwen lang zelf precies het tegenovergestelde werd aangenomen: dat werd verondersteld dat seksuele verlangens en seksueel plezier sterker waren bij vrouwen dan bij mannen. "Vrouwen willen niets anders dan seks", was lange tijd een gangbare gedachte tijdens een groot deel van de geschiedenis (zowel in het Westen als elders).

Een mooi literair voorbeeld daarvan is uiteraard het verhaal van Tiresias in Boek 3 van de Methamorphosen van Ovidius. Het bijzondere aan Tiresias was dat hij/zij zowel man als vrouw was geweest in het leven. Tiresias was dan ook de persoon bij uitstek om als scheidsrechter op te treden toen Zeus en Hera op een dag vlammende ruzie hadden over de vraag wie (de man of de vrouw) nu het meeste plezier beleefde aan seks. Toen die vraag werd voorgelegd aan Tiserius antwoordde die zonder enige aarzeling: "Dat is zonder twijfel de vrouw". (Daar haalde hij zich overigens de woede van Hera mee op zijn hals die hem met blindheid strafte.)

Sociaal of egoïstisch?

Mark Nelissen — Mon, 10 Sep 2012 12:15:20 +0200

De VS lopen zich warm voor de presidentsverkiezingen, in Nederland voor de wetgevende verkiezingen en binnen enkele weken onderwerpen de Belgen zich aan de gemeenteraadsverkiezingen. Het is boeiend om al die partijen in de arena te horen over zichzelf en de andere. De ene pronkt met haar sociaal karakter, de andere krijgt een egoïstisch stempel. Sociaal versus egoïstisch, het is een dualiteit die in onze samenleving verder gaat dan enkel tussen politieke partijen. Individuen worden in hun doen en laten geleid door solidariteit, andere door zelfzucht. We zien dagdagelijks massa’s voorbeelden van de extremen van dit gedrag, gaande van een internationale zorg voor noodlijdende eurolanden tot het bezetten van twee parkeerplaatsen voor één auto. De uitersten in ons gedrag monden met de regelmaat van de klok uit in de vraag hoe het nu zit met de mens, is hij in wezen sociaal dan wel egoïstisch? Verkiezingen of niet, dit is toch wel een diepgaande kwestie die de aard van onze natuur raakt, en essentieel is in de zoektocht naar het mens-zijn. Onze moraal roert geregeld in dit potje: je mag niet aan jezelf denken, wees onbaatzuchtig en hulpvaardig! Het sociale wordt dus automatisch als beter, moreler, te verkiezen aangeduid. Egoïsme is dan het slechte in ons. Maar zijn we wel sociaal, of spelen we het maar? Een gedragsbiologische analyse kan hier misschien klaarheid brengen?

In de miljoenen jaren waarin ons gedrag vorm kreeg, stelde de evolutie twee fundamentele eisen: blijf in leven en plant je voort. Niet naleven van een van deze geboden kende een streng verdict: er worden geen genen doorgegeven. Daardoor bevatten de grondbeginselen van ons gedrag vandaag oplossingen om aan de eisen te voldoen: eten, drinken, ziektekiemen ontwijken, zich verdedigen, partner zoeken, kinderen verzorgen… maar ook in groep leven. Zoals veel andere soorten werden ook onze voorouders door de evolutie gedwongen in groepen te leven om te kunnen ontsnappen aan roofdieren en andere gevaren. Haringen zwemmen met duizenden rond in scholen omdat ze daardoor aanzienlijk minder kans hebben in de muil van een rover te belanden. Het schoolgedrag wordt sociaal genoemd, maar in wezen handelt elk dier zuiver egoïstisch: blijf tussen de andere zodat je meer kans maakt in leven te blijven. Met de toename van de grootte van deze groepen, maakte de evolutie ook het brein complexer en werd het sociaal gedrag ingewikkelder, tot en met het politiek systeem van de chimpansee. Nog later, bij de komst van de mens, klom het sociaal systeem naar een ongekend complexe socialiteit. In plaats van samen te leven in een anoniem schoolverband interageren mensen met elkaar volgens talloze regels en wetmatigheden. Ze zijn zo ingewikkeld en omvangrijk dat we ze nu pas, stapje voor stapje, beginnen te begrijpen. Maar het fundament bleef doorheen een zeer lange evolutie ongewijzigd: we leven in groep om er zelf goed bij te varen, punt. De groep vergemakkelijkt niet alleen ons leven, hij biedt betere voortplantingskansen en – wellicht het belangrijkste – het is een garantie voor de eigen overleving. Je leeft in een groep voor jezelf. Sociaal gedrag is een vermomd egoïsme.

Hoe zit het dan met ons sociaal gedrag? Onze solidariteit? Onze hulpvaardigheid? Als wij zelfzuchtige wezens zijn, waarom bestaan deze moreel hoog aangeschreven motivaties dan? Het zijn niet meer noch minder dan de bijdragen die de groepsleden moeten leveren tot het goed functioneren van de groep. Ik betaal geen belastingen voor mijn plezier, noch uit superhumane onbaatzuchtigheid, maar als mijn aandeel aan de werking van de samenleving, die aldus draait als een tierelier. Diezelfde samenleving zorgt voor mij, ze heeft me leren lezen en schrijven, ze beschermt me tegen slechteriken, ze geeft me toegang tot het ziekenhuis als ik zorgen nodig heb. Sinds het ontstaan van het groepsleven, lang voor de mens, is het behoud van de sociale structuur voor elk lid van de groep zowel een baat als een kost: elk moet zijn steentje bijdragen. Wie daarmee stopt, mag niet meer profiteren van de gemeenschap, en wordt uitgesloten. Bij de meeste diersoorten wordt een profiteur vrij snel ontmaskerd. Iedereen houdt het doen en laten van de andere in het oog, en wie geen hulp biedt, kan er zelf ook naar fluiten. Maar de erg ingewikkelde socialiteit van onze soort biedt te veel mogelijkheden om zich te verbergen. Met de evolutie van ons samenlevingssysteem werd het stilaan moeilijker om iedereen in het vizier te krijgen en te houden. Bovendien gebeuren terugbetalingen van hulp vaak op een veel later tijdstip, wat de controle aanzienlijk bemoeilijkt. Bedrog werd bij de evolutie van de mens dus gemakkelijker. Als antwoord hierop evolueerde binnen ons gedragssysteem een efficiënt mechanisme om bedrog bij anderen te detecteren. Of te voorkomen, waar we de basis van onze moraal kunnen zoeken. We mogen van een ware evolutionaire wapenwedloop spreken. Of het nu gaat om stokstaartjes, vampiers, bavianen of mensen… je betaalt om bij de groep te horen en je profiteert van de voordelen van de groep. De betaling is datgene wat we sociaal gedrag noemen, en is niet meer noch minder dan zelfzuchtig handelen.

De vraag of de mens sociaal dan wel zelfzuchtig is, is dus zinloos. De begrippen overlappen elkaar. Partijen die zich sociaal noemen, zijn evenzeer met het eigenbelang van de mens bezig als partijen die opkomen voor de individuele vrijheid. Mensen die gul schenken aan het goede doel, verdedigen hun plaats in de gemeenschap. We beantwoorden allen voortdurend aan de oeroude eis van de evolutie.

Deze boodschap komt niet sympathiek over. Is ons gedrag niet zoveel complexer dan dat van andere soorten? Zijn wij niet ver verheven boven het dierlijk niveau? Onze gangbare manier van denken maakt het erg moeilijk om aan te nemen dat wij ook door zulke oude biologische drijfveren worden gestuurd. Er verschijnen dan ook geregeld boeken en artikels om de visie te verdedigen dan wij niet gedreven worden door biologisch egoïsme, maar zeer sociale wezens zijn. Dat verkoopt inderdaad beter dan bovenstaande visie – het verbaast me dat u dit stukje nog steeds zit te lezen – maar die moet niet als negatief worden gezien. Je kan het immers net zo goed omkeren. Doordat ons gedrag zo sterk gedreven wordt door een egoïstische drang naar zelfbehoud, ontstaat automatisch een sociaal groepsgedrag, met solidariteit, met hulp aan anderen. Zelfzucht leidt tot sociaal gedrag, maakt van ons supersociale wezens. Gelukkig maar.

Dit is dus geen pleidooi om alle solidariteit te laten varen, want dan stopt de draaimolen van onze gemeenschap, valt alle samenwerking stil en gaat iedereen ten onder. Nee, dit is enkel een pleidooi om onszelf niet heiliger te verklaren dan we zijn, niet nobeler dan elke andere soort waarbij eenieder vecht voor zijn bestaan, en – in meer of mindere mate – gehoorzaamt aan de evolutionaire voorschriften. Het woordenboek stelt het woord ‘sociaal’ gelijk aan ‘menslievend’. Hoezeer het ons misschien ook tegen de borst stuit, zouden we het deeltje ‘mens’ niet best vervangen door ‘mezelf’?

www.ch-darwin.eu

@MarkNelissen

Over de bips van mevrouw

Mark Nelissen — Mon, 27 Aug 2012 17:28:03 +0200

Opgelet, dit stukje is enkel voor ogen die het mogen lezen. Het gaat over seks. Meer bepaald over de bips van mevrouw. Het kontje, eindelijk.

Wat is er plezanter dan naar mensen kijken? Naar mensen kijken die naar mensen kijken. Vooral vrouwen die hun seksegenoten in het vizier krijgen zijn mijn plat préferé. Zo ook die ene dag. Ik wacht op de stoeprand voor het rode licht, ideale plaats voor observaties. Naast mij staat een dame, haar blik is vastgeklikt op het verkeerslicht. Tot haar ogen plots een juffrouw vangen die zich niet stoort aan de kleur van het stoplicht en parmantig de straat oversteekt. Dat is ‘em, roep ik in mezelf en kijk niet naar de jongedame maar naar mijn buurvrouw. Ik voorspel in gedachten dat zij de waaghals zal scannen volgens een bepaald schema. En ik heb prijs, haar ogen fixeren eerst het haar van de meid gedurende ongeveer een halve seconde, zakken dan meteen af naar de derrière in het korte jeans shortje, blijven daar een hele seconde hangen, en dalen dan ik bliksemtempo naar de schoenen. “Volledig juist” fluister ik mijn buurvrouw toe, waarop ze me onbegrijpend en bijzonder argwanend aankijkt. “U volgde het klassieke patroon, dank u voor deze bevestiging van mijn voorspelling” en met een boze blik steekt ze ook maar meteen de straat over, het rood negerend. Zij, en elke andere vrouw met haar, weet niet dat dit het vaste schema is waarmee de dames hun seksegenoten langs de rugzijde in zich opnemen. Overal ter wereld en doorheen alle tijden, enfin… toch daar en wanneer ik het heb geobserveerd. Kapsel, kontje, schoenen. Het is dat middelste item waarover ik het wil hebben. Waarom krijgt het steevast meer aandacht dan de andere vrouwelijke attributen?

Natuurlijk werpen ook mannen met plezier en soms met enige geilheid een brandende blik op het vrouwelijke zitvlak. Ook zij zijn in de ban van al die schoonheid. Reclames verheerlijken de billen van mevrouw, seksbladen besteden er veel foto’s aan (heb ik gelezen), kunst draait vaak om die rondingen. Kortom, het achterwerk van de vrouw is vaak het middelpunt van het universum. En toch schrijft men er niets over, stelt men nooit de vraag waarom de welving van de gluteus maximus ons, man en vrouw, zo aantrekt. Geen woord erover, tot nu.

Ik ga nog een stap verder: de bips is misschien wel de sterkste seksuele prikkel van een vrouw, voor velen nog meer dan de borsten. Van die andere welvingen heb ik eerder al geschreven dat de vorm en de grootte biologisch geen belang hebben. Bij het achterwerk is dat anders. Als er zoveel aandacht voor bestaat, en mannen er ‘wel in zouden willen bijten’, moet er wel een gedragsbiologische verklaring voor zijn. Dat is meteen ook het excuus om erover te schrijven. Voorwaar, geen onplezierige taak.

Waarom is dit lichaamsdeel bij de vrouw een sterke seksuele prikkel? Van borsten begrijpen we het intuïtief: ze zijn typisch vrouwelijk. Maar de bips? Het antwoord kan enkel gevonden worden in de context van de voortplanting. In de evolutie gaan seks en voortplanting nauw hand in hand. Maar vooraleer we dit verder uitspitten, moeten we ons eerst de vraag stellen hoe die welving tussen rug en benen is ontstaan? Daarvoor gaan we terug in onze evolutionaire voorgeschiedenis, meer bepaald de tijd toen onze voorouders het stadium van de viervoetigheid – zoals bij de apen – inruilden voor tweebenigheid, het rechtop lopen zeg maar. De enorme spier gluteus maximus, die bij de apen mooi het gebogen lichaam volgt van de rug naar het bovenbeen, is door rechtop te gaan lopen als het ware samen geduwd tot een grote bobbel, enfin twee bobbels. De evolutie had dat kunnen voorkomen door de spier te laten krimpen, maar dat zou fenomenale problemen hebben gegeven bij het rechtop staan en bij het lopen. Dus, spier behouden betekent bobbel aanvaarden. De kont was geboren.

Zoals de evolutie vaak doet, gaf ze deze nieuwe structuur ook een andere functie. Vergeten we niet dat mensen hun eisprong niet uitwendig kenbaar maken, zoals apen dat men hun rode zwelling aan het achterwerk wel doen. Vrouwen moesten in plaats van de tomaatachtige structuur van de apen iets anders gebruiken om mannen te verleiden. Nu, als je dan toch een welving overhoudt aan de evolutie naar tweebenigheid, neem die dan maar. En meteen begon de evolutie het lichaamsdeel in te vullen met een flink pak informatie, meer bepaald gegevens rond de vruchtbaarheid. Als je mannen wil verleiden, moet je ze – zonder dat de stakkers dat weten natuurlijk – info geven over je mogelijkheid om kinderen te baren.

Het kontje bestaat niet alleen uit een prachtige spier. Het is rijk aan vet. Menige vrouw gruwelt bij deze gedachte. Vet? Zo snel mogelijk weg! Maar dat, mevrouw, is een verschrikkelijke fout. Vet is een noodzaak voor vrouwen. Het is van essentieel belang om vruchtbaar te zijn. Onze voorouders hadden niet de permanente voedselvoorraden die wij nu hebben, vaak was er voedselschaarste. Zulke periodes moet je met reserve kunnen overbruggen. Magere vrouwen verliezen hun vruchtbaarheid. Denk maar aan de graatmagere atletes, ze menstrueren niet meer. Moeder natuur heeft hen tijdelijk opzij gezet, tot ze weer vet opstapelen. Dus, dames, als u zo nodig wil lijnen, denk er dan aan dat u uw vruchtbaarheid ondermijnt. Tenzij u natuurlijk obees bent.

Het vet is niet alleen een reserve, het is meteen ook de bron van goede vetten voor de ontwikkeling van de hersenen van de foetus. Hersenen bevatten enorm veel vet. De aanstaande moeder heeft permanent een goede voorraad rond haar heupen en in haar zitvlak. Dat vet – en is dat geen goed nieuws? – is vooral gezond vet. Het buikvet, dat meer bij mannen voorkomt, is slecht, ja soms zelfs levensgevaarlijk. Maar het vrouwelijke vet rond het middel is rijk aan de goede omega-3-vetten, zoals we die vinden in vette vis. Vandaar ‘om in te bijten’? En die vetten zijn dan weer ideaal voor de ontwikkeling van de hersenen. Zwangere moeders wordt aangeraden om supplementen met omega-3 te nemen, dat is goed, maar ze dragen zelf al een voorraad mee. Een vrouwelijk achterwerk moet dus om te beginnen genoeg vet hebben om biologisch te functioneren en zal meer aantrekkingskracht uitoefenen voor mannen dan een uitgemergeld zitvlak. Een kontje met wat meer avoirdupois is al één teken dat de draagster ervan kinderen zal kunnen maken.

Een andere functie van een uitgesproken derrière is het vormen van een tegengewicht voor een zwangere buik. Bij apen hangt die buik zonder meer naar beneden, maar bij mensen – weer door die evolutie naar de tweebenigheid – brengt de dikke buik het zwaartepunt van het lichaam te ver naar voren. De aanstaande moeder moet haar bovenlichaam voortdurend naar achter duwen om niet voorover te vallen. Problemen met de rugwervels en lage rugklachten inbegrepen. En daar zou het gewelfde lichaamsdeel een bijkomend tegengewicht kunnen vormen. Maar eerlijk gezegd, ik denk dat dit maar een bijkomend effect is.

Dus, zegt u, mijnheer, ik zou moeten aangetrokken zijn door een dikke kont. Nee, er is meer. Een echt aantrekkelijk achterste is pront, parmantig, stevig, en hangt niet. Dit zijn immers de tekenen van jeugd. Bij het ouder worden van een dame, zal haar zitvlak niet alleen verbreden, maar ook steeds meer gaan hangen. Ja sorry hoor, het hoort bij de verklaring. Een pronte bips wijst op jeugd. En waarom is dat dan weer belangrijk? Het is ook al meerdere keren aan bod gekomen in deze reeks: mensen kennen een menopauze waarbij de voortplanting stopt, dus hoe jonger een vrouw, hoe meer kans op veel kinderen in de jaren die nog gaan komen. Bij onze voorouders was jeugdigheid een goed signaal voor een vruchtbare relatie. Ook als dat signaal via de bips wordt uitgezonden.

Uiteraard is de huid van dit lichaamsdeel best volledig glad. Ook dat wijst op jeugd. Maar aangezien dit voor het hele lichaam geldt, moet dit niet verder onder de loep gelegd.

Samengevat, vrouwelijke billen die bol staan hebben voldoende gezond vet en wijzen op een vruchtbare toekomst. Dat zijn goede signalen voor een man die zijn genen aan de volgende generaties wil doorgeven. Dus zijn het seksuele signalen geworden. Ontstaan als neveneffect van onze evolutie naar tweebenigheid, zijn de billen omgetoverd tot een sterke prikkel. Een bol kontje, dik genoeg en parmantig strak, is een driedimensionale vertaling van “ik ben jong en fysiologisch in staat om kinderen te hebben; stel u kandidaat.”

U heeft ondertussen de bedenking gemaakt dat ook mannen over billen beschikken. Maar, laat ons wel wezen, die zijn niks om fier over te zijn. Er is niet alleen de beharing, het mannelijke zitvlak ontbeert de typisch vrouwelijke ronding. Dat onderscheid is zo groot dat je van ver het geslacht van een mens kan bepalen door de vorm van de bips. Een beetje geoefend oog, zoals van uw dienaar, maakt geen fout.

Waarom betrok ik bij de intro een dame die wachtend voor het verkeerslicht haar seksegenote scande en het meeste aandacht aan diens shortje besteedde? Was zij misschien lesbisch? Nee, geenszins. Ik deed dat om de gelegenheid te hebben het vaste schema van vrouwelijk begluren te kunnen vermelden. En vooral omdat niet alleen mannen oog hebben voor vrouwen. Dames observeren elkaar voortdurend om de eenvoudige reden dat ze concurrenten zijn. Ons genetisch repertoire zorgt ervoor dat we voortdurend de medemens scannen om een potentiële partner te vinden. Dat programma blijft doorlopen zelfs als we geen kindjes willen maken. Ons brein doet gewoon voort. Daarom kijken mannen naar vrouwen, maar willen deze laatsten op de hoogte blijven van waar en wanneer er concurrentes in de buurt zijn. Geen enkele seksuele prikkel gaat aan hen voorbij, ze zien hem nog sneller dan de man. Kwestie van goed gewapend te zijn.

Nog even als uitsmijter. Dames die toch een probleem hebben met het gewicht van hun edel lichaamsdeel, moeten voor ogen houden dat een grootscheeps onderzoek over vele jaren heeft vooropgesteld dat de vrouwen in de loop van de verdere evolutie kleiner en zwaarder zullen worden. Mannen zijn nu eenmaal van nature meer aangetrokken door vrouwen met wat meer gewicht. De cultuur verdoezelt dat, maar hoe lang nog?

Bij groen licht loop ik de juffrouw met jeans short nog achterna om haar te bedanken. “Waarvoor?” en ze bekijkt me bedenkelijk. “Omdat ik over uw derrière mocht schrijven” zeg ik, maar had haar handtas niet gezien. De ijzeren sluiting laat nu nog een afdruk na op mijn oor.

www.ch-darwin.eu

@MarkNelissen

Onder de kerktoren

Kris Hardies — Wed, 22 Aug 2012 07:30:13 +0200

Nog niet zo lang geleden overwoog ik zeer ernstig om mijn wetenschappelijke carrière vervolg te geven aan het andere einde van de oceaan. Na menig gesprek met mensen uit mijn nabije omgeving rees daardoor op een gegeven ogenblik bij mij de vraag hoe vaak mensen zich eigenlijk aan zulke avonturen wagen. Of misschien preciezer: hoe ver trekt de gemiddelde mens de wijde wereld in wanneer hij/zij uiteindelijk het ouderlijke huis verlaat?

Er bestaat een nogal wijdverbreid (stereotiep) beeld dat de meeste mensen verkiezen om onder de eigen kerktoren te blijven wonen. Toch zeker in Europa, en al helemaal in België. In de V.S. is dat uiteraard veel minder, zijn we al snel geneigd te denken, daar verhuist iedereen van de ene naar de andere kant van het land alsof het niets. Die indruk zie je ook al gauw bevestigd wanneer je in de V.S. met een aantal mensen spreekt en hen vraagt naar hun studie- en werkervaringen (en daarbij uiteraard vergeet dat je "steekproef" ridicuul klein is en bovendien voor geen halve meter willekeurig of representatief). Bestaat er voor die wijdverbreide opvattingen misschien enige wetenschappelijke ondersteuning? Hoewel er een behoorlijk rijke literatuur voor handen is die de "nabijheid" tussen ouders en kinderen bestudeert, bleek het verre van evident om een eenduidig antwoord terug te vinden op mijn nochtans redelijk eenvoudige vraag.

De meeste literatuur blijkt te focussen op de timing die mensen er op na houden om het ouderlijke huis te verlaten, maar dus niet zozeer op de bestemming die men er dan op na houdt wanneer men besloten heeft dat de tijd is aangebroken voor een eigen plekje onder de zon. En dat mag toch wel enigszins vreemd worden genoemd want die bestemming bepaalt uiteraard tot op belangrijke hoogte de mate waarin ouders eventueel betrokken kunnen blijven in de (dagdagelijkse) ondersteuning van hun kinderen (ook al worden die nu dan geacht "op eigen benen te staan"). Hoe groter de fysieke afstand tussen het ouderlijke huis en de eigen woonst van zoon of dochter, hoe kleiner uiteraard de kans dat ouders betrokken zullen blijven in de kuis, was en plas van zoon- of dochterlief. Een Nederlandse studie vond bijvoorbeeld terug dat kinderen een veel grotere kans hebben om ouderlijke steun (bijvoorbeeld in de vorm van ondersteuning bij huishoudelijke klussen) te ontvangen wanneer zij binnen een aftstand van 5km van de ouderlijke woonst gaan wonen (Mulder and van der Meer, 2009). Bovendien blijkt uit onderzoek ook dat naarmate de afstand tot het ouderlijke huis toeneemt, kinderen een minder nauw contact onderhouden met hun ouders (Bucx et al., 2008); al is het daarbij uiteraard maar de vraag in hoeverre dat niet eerder oorzaak dan wel gevolg is.

Voldoende redenen in elk geval om niet enkel in de timing, maar ook in de afstand geïnteresseerd te zijn die kinderen er op na houden tot het ouderlijke huis. Helaas vertaalt zich dat dus blijkbaar niet in een veelheid aan studies. Eentje uit 1989, van Mayer en Schwarz (1989) vond terug dat het verhuizen over grote afstanden eerder uitzonderlijk is: minder dan 15% van de (Duitse) respondenten gaf aan op meer dan 300km van hun ouderlijke huis te zijn gaan wonen. Weinig verrassends daar. Iets verrassender waren de resultaten van een recentere studie van Mulder en Clark (2000); zij vonden immers terug dat minder dan 15% van hun respondenten in de V.S. in een andere staat gingen wonen dan die van hun ouders. Tot daar in elk geval ons (stereotiep) beeld dat alle Amerikanen uitzwerven overheen het hele land ongeacht van waar ze afkomstig zijn. (Toegegeven, de meeste Amerikaanse staten doen in oppervlakte niet onder voor het gemiddelde Europese land; op een handjevol uitzonderingen na zijn alle staten bijvoorbeeld ook allemaal groter dan België). En toch is ook dat weer niet zo verwonderlijk, migratie is een stresserende aangelegenheid (omwille van familiale, sociale, culturele, emotionele en eventueel zelfs economische redenen). Het spreekt voor zich dat dit in toenemende mate het geval is wanneer de geografische afstand tussen oude en nieuwe bestemming toeneemt (hoewel wel als dusdanig gebruikt in de wetenschappelijke literatuur spreekt niemand in het dagdagelijkse bestaan over migratie wanneer iemand naar een andere straat of een andere stad verhuist).

Maar goed, terug naar mijn oorspronkelijke vraag: hoe ver trekt de gemiddelde mens de wijde wereld in wanneer hij/zij uiteindelijk het ouderlijke huis verlaat? Het toeval dat het tijdschrift Social Science Research binnenkort een studie publiceert van een aantal Duitse onderzoekers (Leopold et al., 2012) met de titel "How far do children move? Spatial distances after leaving the parental home". Net waar ik naar op zoek was. De studie, die gebaseerd is op data van 2113 individuen woonachtig te Duitsland, bevat enkele interessante resultaten. Ten eerste, de meeste mensen verkiezen inderdaad om woonachtig te blijven onder de eigen kerktoren, of toch minstens een zeer nabij gelegen kerktoren. De helft woont nadat hij/zij het ouderlijke huis heeft verlaten op minder dan 10km van die ouderlijke woonst. In 10% van de gevallen bedraagt de afstand zelfs minder dan 500 meter, dat is echt wel letterlijk naast de deur te noemen. Misschien nog belangrijker, amper in 25% van de gevallen bedroeg de afstand meer dan 70km (voor de meeste onder ons is dat vermoedelijk net te ver om nog vlotjes met de fiets te doen, maar met trein of auto is dat in de meeste gevallen toch nog steeds minder dan 1uur reistijd). Ten tweede, zoals men zou kunnen verwachten, zijn er belangrijke verschillen naarmate het opleidingsniveau. Hoe hoger het opleidingsniveau, hoe waarschijnlijker de kans dat men voor de kerktoren van het nabijgelegen dorp kiest in plaats van voor de eigen kerktoren. Niettemin is over alle opleidingsniveaus heen de regel dat de afstand klein is en dat verre verhuizingen de uitzondering zijn.

Referenties

Bucx, F., F. Van Wel, T. Knijn en L. Hagendoorn (2008) Intergenerational Contact and the Life Course Status of Young Adult Children. Journal of Marriage and Family, 70 (1): 144–156.

Leopold, T., F. Geissler, S. Pink (2012) How far do children move? Spatial distance after leaving the parental home. Social Science Research, forthcoming.

Mayer, K. U. en K. Schwarz (1989) The Process of Leaving the Parental Home: Some German Data. In: E. Grebenik, C. Höhn en R. Mackensen (Eds.) Later phases of the family cycle. Oxford: Clarendon Press: pp. 145-163.

Mulder, C. H. and M. J. van der Meer (2009) Geographical distances and support from family members. Journal of Comparative Family Studies, 15: 381–399.

Mulder, C. H. en W. A. V. Clark (2000) Leaving home and leaving the State: evidence from the United States. International Journal of Population Geography, 6 (6): 423–437.